Surang

ਤਾਂ ਕਿ ਸਨਦ ਰਹੇ

2010-04-07T05:09:00.000-07:00

ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੀ ਨਾਟ ਪੁਸਤਕ

‘ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਦੀ ਗਾਲ਼’
‘ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਦੀ ਗਾਲ਼’, ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਨਾਟ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਨਾਟਕ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਦੋ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ-‘ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਦੀ ਗਾਲ਼’ ਅਤੇ ‘ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ’ ਹਨ। ਤੀਸਰੀ ਰਚਨਾ ‘ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ’ ਇਕ ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਇਕ ਮੰਚ ਨਾਟਕ ‘ਸਾਈਂ ਦਾ ਟਿੱਲਾ’ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀ ਨਾਟਕ ਛਾਪਣ ਦੀ ਕੋਈ ਠੋਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਿਨਫ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ-ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤਾਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ, ਅਧਿਅਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜਨਰਲ ਕੈਟੇਗਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਖਣ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਵਾਚਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਲੋਚਕ ਅਤੇ ਅਧਿਏਤਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਪਰਦਰਸ਼ਿਤ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਵੀ ਭੇਦ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੇ ਇਸ ਨਾਟ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡੀ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯੋਗ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਉਪਰਾਲੇ ਦਾ ਯੋਗ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਰੰਗਮੰਚ ਵਿਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੈਲੀ ਨਾਟਕ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਅਸੀਮ ਵੰਨਗੀ ਨੂੰ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲੋਂ ਕਿੰਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ, ਕੋਣ, ਆਬਜੈਕਟ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਵਿੱਥ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਕਟਿੰਗ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਮੰਚੀ ਨਾਟਕ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੇ ਤਾਂ ਚਾਰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵੰਨਗੀਆਂ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣਾ ਬਹੁਤ ਸੁਖਾਲ਼ਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਂ, ‘ਪੂਣੀ ਨੂੰ ਛੁਹਣ’ ਦੇ ਅਮਲ ਵਾਂਗ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੀਖਿਆ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਪੰਨਾ ਹੀ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁਖਤਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਅੰਤਲਾ ਨਾਟਕ ਵੀ ਇਸੇ ਹੀ ਵਿਧਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰਚਨਾ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਕੌਮੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਨਾਟਕ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਦੀ ਗਾਲ਼’ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੀਣ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬੜਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਢਾਲੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇੱਕ ਲੰਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਸਮੀਖਿਅਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੰਗੀਆਂ-ਮੰਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਪੜਚੋਲਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਾਰੰਗ ਇਸੇ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਅੱਪੜਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸੁਜੈਸਟਿਵ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਕ੍ਰੀਏਟਿਵਿਟੀ ਨੂੰ ਨਾਅਰਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲੋਂ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਰਤਾ ਕੁ ਵੀ ਨੇੜੇ ਲੱਗੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫਟਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ”। ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕ ‘ਨਾਅਰਾ’ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਇਹ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਥੀਮ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਲਾਊਡ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ‘ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਦੀ ਗਾਲ਼’ ਵਿੱਚ ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਇੱਕ ਅਭਾਗਣ ਔਰਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਫਿਰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਬੱਚਾ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਰਚਨਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੂੰਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਚਾ ਲਵੇ, ਪਰ ਬੱਚਾ ਜ਼ਰੂਰ ਜੰਮੇਂ। ਤੇ ਇਹ ਹੀ ਇਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਔੌਰਤ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਾਲ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੇ ਕਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਬੜੇ ਟੁੰਬਵੇਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ :
# ਆਪਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗਾਲ਼ਾਂ ਕੱਢਦੇ ਅਤੇ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਗਾਲ਼ ਕੱਢੀ ਤਾਂ
ਮਰਦ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਲੱਗਦੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਏ।
# ਉਂਝ ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਧੀ ਦਾ ਬਾਪ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਜਲੀ ਦੇ ਬਾਪ ਨੇ
ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਆਪ ਹੀ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
# ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਰਿਵਾਜ ਚਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਬਹੁਤ ਸਿੱਧ-ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਸਪਾਟ ਹੈ। ਸਾਰੰਗ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਜਲੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਫ਼ਿਲ਼ਮ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ‘ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬਾਂ’ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਾਟਕੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਗਹਿਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੇ ਸਾਰੰਗ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਕੁੱਝ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਊਂਡਟਰੈਕ ਚਲਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਅੰਤਰਕਿਰਿਆ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸਾਨੂੰ ਅੰਜਲੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਜਲੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੋਤੇ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ‘ਵਿੱਥ’ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਜ ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ, ਕਾਰਜ ਦੀ ਨਾਇਕਾ, ਸਾਰੰਗ ਨੂੰ ਬੱਸ ਵਿਚ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਉਸ ਦੇ ਬਾਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਜਲੀ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਸ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਤਕ ਪੁੱਜ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮਰਦ ਪਤੀ। ਇਉਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬੜਾ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਤੇ ਪਰੋਖ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਨਾਟਕ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂ ਕਿ ਪਾਤਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੇ ਬਾਪ ਕੋਲੋਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ। ਸਾਡੀ ਰਾਇ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਅਤੇ ਅੰਜਲੀ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਟਕੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸਰੋਤੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਥ ਨੂੰ ਸਾਰੰਗ ਦੇ ਉਹ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਹ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਬੜੇ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਹੀਣ ਅਤੇ ਤਰਸਯੋਗ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਦੀ ਸੱਸ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਰਦ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੰਗ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੀ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੱਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮਰਦ ਦੀ ਨਾਮਰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਨਾਟਕ ਸਾਡੇ ‘ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ’ ਦੀ ਨਾਮਰਦਗੀ ਜਾਂ ਨਾਅਹਿਲੀਅਤ ਉੱਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ਥੀਮ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਰਤ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਾਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਸੰਕਟ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਵੇਂ ਮਰਦ ਦੀ ਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਇਸ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਨੱਖੀ ਲੜਕੀ ਲਈ ਯੋਗ ਵਰ ਦੀ ਭਾਲ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਵੀਂ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਹਾਣ ਦੇ ਮਰਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਅਗਾਂਹਵਧੂ, ਸਮਾਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੇਤੰਨ, ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਣੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਾਧਾਰਨ ਮਰਦ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਪਿਛਲੱਗ, ਅਨਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਅੱਧਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਨਰ-ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਨੋਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਡੌਲੀ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੇ ਸਾਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਦਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਜ਼ਹੀਨ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਾਣ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਜ-ਧਜ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਭਰਵਾਂ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ, ਜੇ ‘ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ’ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਸਿਜ਼ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਮਿਸਿਜ਼ ਢਿੱਲੋਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਾਟਕ ਡੌਲੀ ਦੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ। ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਨਾਟ-ਬੁਣਤੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਬਹੁਤਾ ਸਰਲ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ। ਸਾਡਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਦੀ ਗਾਲ਼’ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਤਿੱਖਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ’ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਘਾਟ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
‘ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ’ ਇੱਕ ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ਸਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਸੰਪੂਰਨ ਸਕਰੀਨਪਲੇ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਕਰੀਨਪਲੇ ਦਾ ਲੇਖਕ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਰਾਈਟਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 26 ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਇੱਕ ਗੀਤਕਾਰ, ਤਿੱਖਾ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਡਾਇਲਾਗ ਰਾਈਟਰ, ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਅਤੇ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸਕਰਿਪਟ ਲੇਖਕ, ਇਨਡੋਰ ਅਤੇ ਆਊਟਡੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕੀ ਸੂਝ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਿਕਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰਾਮਾਈ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਸੂਝ ਦਾ ਮਾਲਿਕ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਕਟਿੰਗ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲ਼ਮ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਟੈਲੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸੰਖੇਪ, ਸੁਝਾਊ, ਸਪੱਸ਼ਟ, ਰੌਚਕ ਅਤੇ ਨੈਰੇਟਿਵ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨੈਰੇਟਿਵ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸੰਘਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਇਹੋ ਸਕਰੀਨਪਲੇ ਪੂਰੀ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ਿਮ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਪਾਤਰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੂਹਾਂ ਦੇ ਹੁਸਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਲਵਾਨ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 45 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇਹ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਹਜ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਬੜੀ ਸੱਜਰੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਜਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੇਖੋ :
ਸ਼ਾਮਾਂ : ਇੰਨੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਏ ਨਾਜ਼ਿਮ?
ਨਾਜ਼ਮ : ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੇਖ ਕੇ ਖੌਰੂ ਪਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਸ਼ਾਮਾਂ : ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਜਾਂ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਨਾਜ਼ਿਮ : ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੀ ਏਂ ਸ਼ਾਮਾਂ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਸੱਚੀਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਬਦਸੂਰਤ ਹੋ ਗਿਆ
ਹਾਂ।
ਸ਼ਾਮਾਂ : ਵਾਹ! ਬਿਊਟੀ ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਦੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਇਹ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ
ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਬਾਕਸ ਆਈਟਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਏ।
ਨਾਜ਼ਿਮ : ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪੂਅਰ ਟੇਸਟ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣਾ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਖ਼ਬਰ ਵੀ
ਨਹੀਂ।
ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਤਲਿੱਸਮ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਨਾਜ਼ਿਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ ਦਾ ਪੰਧਾਊ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ : “ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸਭ ਕੁੱਝ ਦਾ ਇੰਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਕੁੱਝ ਪਰਸੈਂਟ ਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਤੇਰੀ ਜਿਲਦ ਦੇ ਹੁਸਨ ਨਾਲੋਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੁਸਨ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਤੱਕਿਆ ਏ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਪ੍ਰੈੱਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਦਰ ਇਟ ਐਨਚਾਂਟਸ ਮੀ”।
ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਹੈਰਤ ਹੈ ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਨਾਟ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕੇਵਲ
ਇਸ ਨਿਗੂਣੇ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਲਿਆ ਟਿਕਾਇਆ ਕਿ ਨਾਜ਼ਿਮ ਵਰਗਾ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ
ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੰਜੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਲ ਉਗਾਉਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵੰਗਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਜ਼ਿਮ ਨਾਟਕ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਲੁੱਡਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ
ਕਿੰਨੇ ਸੁਹਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ : “ਬੱਸ ਇਹੋ ਤਾਂ ਰੌਲ਼ਾ ਏ ਲੁੱਡਣਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਦਾ
ਕੱਦ ਮੇਰੀ ਲਿਆਕਤ ਨਾਲੋਂ ਲੰਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ-ਇਸੇ ਹੀ ਗੱਲ ਦਾ ਘੁਮੰਡ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ਸ਼ਾਮਾਂ ਨੂੰ”।
ਵਚਿੱਤਰ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਮਾਂ ਦੇ ਇਸ ਘੁਮੰਡ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਏਨਾ
ਤਤਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰੂ ਪੀ-ਪੀ ਕੇ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਇਸ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ
ਨਾਜ਼ਿਮ ਉੱਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਫ਼ਲ ਵਿਅੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪਾਤਰ ਨੂੰ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸਾਰਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਈ
ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਤਰ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲੋਂ ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ
ਉਸ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜੀ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਸਚਿਤ ਇਹਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ‘ਹੋ
ਸਕਦਾ ਹੈ’ ਅਜਿਹੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਊਣੀ ਰਚਨਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਚੌਥੀ ਰਚਨਾ ‘ਸਾਈਂ ਦਾ ਟਿੱਲਾ’ ਇਕ ਮੰਚ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚੋਂ, ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੌਢ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੇ ਇਹਸਾਸ ਨੂੰ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਚ ਨਾਟਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਇਸੇ ਹੀ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ‘ਪੰਜਾਬੀਅਤ’ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਣ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਲਗਪਗ ਡੇਢ ਦਹਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਅਤੇ ਆਰੰਭਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮੂਡ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਕ ਅਖਾੜਾ ਆਖ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਅਖਾੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸੁਭਾਅ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ‘ਟਿੱਲਾ’ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਹੀ ਟਿੱਲੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਚ ਨਿੱਕਲਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ-ਵਿਤਕਰੇ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇਸ ਸਾਈਂ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਟਾਫਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮੈਟਾਫਰ ਨੂੰ ਮੰਚੀ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਉਣਾ ਬਹੁਤਾ ਸਰਲ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਮੋਹਨ ਰਾਕੇਸ਼ ਦੇ ‘ਪੈਰ ਤਲੇ ਕੀ ਜ਼ਮੀਨ’ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੇ ਇਹ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡਿਆਂ-ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਤ੍ਰੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮਹਾਂ ਮੈਟਾਫਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਟੀਕ, ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਚੱਲ ਰਹੇ ਟੀ ਵੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕੜਕਣ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰ ਛਾ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਲਾਜਵਾਬ ਨਾਟਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਿਮਰੋ ਦਾ ਸੁਪਨਾ, ਜੋ ਉਹ ਨਿੰਮੋ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਾਰਥਕਤਾ ਵੀ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮੱਧਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੀ ਇਸ ਨਾਟ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਉਨਾ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਬਾਕੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਟਾਫਰ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਤੱਤ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ, ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਖੰਡਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰਲਗਡ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਾਟ-ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ। ਨਾਟਕ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਝਾਊ ਹੈ; ਸ਼ਾਇਦ ਟੈਲੀ ਨਾਟਕ ਦੀਆ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਸੂਖਮ ਅੰਤ ਜੇ ਆਪਣਾ ਮੰਚੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੋਹਰੀ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਦੀ ਗਾਲ਼’ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਬਸਤਗੀ ਉਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲੇ ਸੁਝਾਅ ਵਜੋਂ ਇਹੀ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਸੁਝਾਅ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਰੂਪ-ਵਿਧਾ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਟਕਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਤੁਲਨ ਤੇ ਸਮਾਂ ਦੇਵੇ। ਭਵਿੱਖ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ। #

-ਆਤਮਜੀਤ

ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਹੱਥੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ

2010-02-27T07:57:00.000-08:00

ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤਾਣ

2010-02-04T09:34:00.000-08:00

ਵਾਹ ਤਾਜ ਨਹੀਂ ਹਜ਼ੂਰ, ਵਾਹ ਸਰਤਾਜ ਕਹੋ!

2010-01-21T06:14:00.000-08:00

ਬੰਗਾ ਵਿਚ ‘ਡੌਲਫਿਨ ਕਲੱਬ’ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸਿਟੀ ਕਲੱਬ’ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮੇਂ ਡਾਕਟਰ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ

ਕੋਈ ਦੋ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ-ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਰੌਲ਼ਾ ਜਿਹਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਕੁ ਭਰ ਤੋਂ ਇਹ ਰੌਲ਼ਾ ਕੁੱਝ ਬਹੁਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰੌਲ਼ਾ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਪੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਭੋਲ਼ੀ-ਭਾਲੀ ਕੌਮ, ਖ਼ੌਰੇ ਇਹੋ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਣੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਸੁਰ-ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰੌਲ਼ਾ ਪੈਣ ਦੀ ਗੱਲ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਪਾਠਕਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਸਰਕਾਰ, ਜੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਡਾਕਟਰ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਲਾਗੂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਮਨਮੋਹਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਕਰਿਪਟ ਲਿਖਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਰਾਹੀ ਮਾਸੂਮ ਰਜ਼ਾ ਦਾ ਰੌਲ਼ਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਡਾਕਟਰ ਦਾ ਰੌਲਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਉਦੋਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਹੋਵੇ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ।

ਹੁਣ ਕੋਈ ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਛੇ ਪਈ ਭਲਾ ਕੋਈ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਕਿੱਦਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭਲਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਜਿਸ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ, ਉਪਨਾਮ ਜਾਂ ਤਖ਼ੱਲਸ ‘ਸਰਤਾਜ’ ਰੱਖ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਹ ਥਾਂਈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੁੰਝ-ਚਰਚਾ ਸਹਿਣੀ ਸਕਦੀ; ਹੈ, ਪਰ ਸਤਿੰਦਰ ਦੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ‘ਸਰਤਾਜ’, ਚੁੰਝ-ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿੱਦਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੈਚ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੌਰਾਨ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਜਾਂ ਕੰਮੈਂਟੇਟਰ ਘੜੀ ਮੁੜੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਜਿਨ ਲੋਗੋਂ ਨੇ ਅਭੀ-ਅਭੀ ਅਪਨੇ ਟੀ.ਵੀ. ਸੈੱਟਸ ਆਨ ਕੀਏ ਹੈਂ ਯਾ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਗਣ ਅਭੀ-ਅਭੀ ਹਮਾਰੇ ਸਾਥ ਸ਼ਰੀਕ ਹੂਏ ਹੈਂ, ਉਨ ਕੋ ਬਤਾਦੇਂ ਕਿ....”, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਅੱਕ ਕੇ ਰੇਡੀਓ ਸੁਣਨਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੇਡੀਓ ਸੈੱਟ ਅਤੇ ਸਟੀਰੀਓ ਲੁਹਾ ਕੇ ਸਟੋਰਾਂ ਵਿਚ ‘ਦਫ਼ਨਾਏ’ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਹ ਸੈੱਟ ਝਾੜ-ਬਣਾ ਕੇ, ਸਾਫ ਕਰਾ ਕੇ ਯਾਨੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ‘ਜੀਉਂਦੇ’ ਕਰਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮਾਂ ਵਿਚ ਲੁਆ ਲੈਣ ਕਿਉਂ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਸੱਜਰੀ ਹਵਾ ਦਾ ਇਕ ਬੁੱਲਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਡਾਕਟਰ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ।

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੇ ਸੱਚੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਂ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਣਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨੀਂ ਸੁਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਸੱਚ ਉਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੱਚ ਰੂਪੋਸ਼ ਯਾਨੀ ‘ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ’ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਵਲੋਂ ਝੂਠ ਦਾ ਤੇ ਝੂਠ ਵਲੋਂ ਸੱਚ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗੱਲ ਹੋਰ ਹੀ ਪਾਸੇ ਨਾ ਮੁੜ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੋੜਾ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਹਾਂ, ਤੇ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਡਾਕਟਰ ਯਾਨੀ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਆਪਣੀਂ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਨੀਂ ਸੁਣਨ ਦੀ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਇਕ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦੇ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੁਣਿਆ। ਇਹ ਮੌਕਾ ਸੀ, ‘ਡੌਲਫਿਨ ਕਲੱਬ, ਬੰਗਾ’ ਵਲੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲਜ, ਬੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਸਰਤਾਜ ਨੂੰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ।

ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਗਾਇਨ-ਕਲਾ ਦਾ ਉਹ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਬਰ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ, ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਤਕ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਿੰਦਰ ਦਾ ਇਲਮ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ ਇਕ ਸੁਨੇਹੇ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸੁਨੇਹੇ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ: “ਜਨਾਬ ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ-ਵੇਖਾਂਗੇ।” ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਰਤਾ ਕੁ ਖਿਝ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇਖੋ, ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦੱਸਦੇ ਹੋ?”

ਫਿਰ ਕੁੱਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਰਿਕਾਰਡਿਡ ਗੀਤ ‘ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਹਵਾਵਾਂ ਰੁਮਕਦੀਆਂ, ਜਦ ਝੱਖੜ ਝੁੱਲੂ ਵੇਖਾਂਗੇ...’ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਆਏ ਉਸ ਸੁਨੇਹੇ ਦੀ ਸਮਝ ਆਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸਾਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਸੁਨੇਹਾ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਲਝਾਉਂਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਬੇਚਾਰਾ, ਜੋ ਨੰਬਰਾਂ-ਨੁੰਬਰਾਂ ਦੇ ਬੇਸ ’ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲੇ ਤਾਂ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ‘ਜੋ ਲੋਗ ਕੁੱਛ ਨਹੀਂ ਕਰਤੇ, ਕਮਾਲ ਕਰਤੇ ਹੈਂ’ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਾ ਸਹੀ ਤਾਂ ਗਾਇਕ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਸੋਚ ਕੇ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜੋੜ ਬਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਡਾਕਟਰੀ ਚੱਲੀ ਨਹੀਂ ਬੇਚਾਰੇ ਦੀ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਅਗਲੇ ਨੇ ਗਲ ’ਚੋਂ ਸਟੈਥੋਸਕੋਪ ਕੱਢ ਕੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਡੱਫਲੀ ਜਾਂ ਤੂੰਬੀ ਫੜ ਲਈ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਅਰਸੇ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਆਈ-ਗਈ ਹੋ ਗਈ।

ਇਕ ਦਿਨ, ਕੈਨੇਡਾ ’ਚ ਸਰੀ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ‘ਰੈੱਡ ਐੱਫ ਐੱਮ’ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਮੇਰੀ ਧੀ ਨਵਜੋਤ ਵਲੋਂ ਇਕ ਮੇਲ ਆਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਗਾਇਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਪਈ ਇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸੇ ਵੇਲ਼ੇ ਉਹ ਸਾਈਟ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸੁਣਨ ਲੱਗਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣੀ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਣੀ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਵਧੀਆ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਗਾਇਕ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇੰਟਰਵਿਊ ਮੈਂ ਉੱਪਰੋਥਲੀ ਦੋ ਵਾਰ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਡਾਕਟਰ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਹੀ ਸੀ।

ਫਿਰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕੈਨੇਡਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ‘ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜੀਅਤ’ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਾਂ ‘ਸਰਤਾਜੀਆ ਸਤਿੰਦਰੀ’ ਛਾਈ ਹੋਈ ਤੇ ਸਾਰਾ ਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ‘ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜਾਨਾ’ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗਿਆ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਦਾਂ, ਗੱਲ ਘੁੰਮ-ਘੁਮਾ ਕੇ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਢੁੱਕਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸਰਤਾਜ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਤਨ ਪਰਤ ਕੇ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚ ਹੋਈ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਦੀ ਇਕ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਈ ਉਹ ਨਾਮਵਰ ਗਾਇਕ ਨੱਚ ਕੇ ਗਏ, ਜੋ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਗਾਉਣ-ਕਲਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ।

ਹਾਂ, ਸੱਚ ਨੱਚਣ-ਨਚਾਉਣ ਤੋਂ ਚੇਤੇ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਬੈਠ ਕੇ ਯਾਨੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ‘ਮਹਿਫ਼ਿਲ’ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਿਫ਼ਿਲੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਇਹ ਭਰਮ ਪੈਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਕਾਫੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ ਨੱਚਣ ਦੀ ਜਾਂ ਸੀਟੀਆਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ’ਤੇ ਨੱਚਣ ਦੀ, ਸੀਟੀਆਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਾ ਕੇ ਰੰਗ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਪੈਰ ਕਦੋਂ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸੀਟੀਆਂ ਕਦੋਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘ਰਿਹਾਅ’ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤਿੰਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਲਮ ਵੀ ਨਿਰਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤਿੰਦਰ ਬੈਠ ਕੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਧੜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਝੂਮ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ’ ਵੀ ‘ਗਾਇਕੀ’ ਕਹਿਣ-ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਇਸ ਮਿਹਣੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਸਰੋਤੇ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਝੂੰਮਦੇ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੋਗਮਈ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਜ਼ਾਂ ਵੀ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ, ਨੱਚਣਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਗਮਈ ਗੀਤਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਵਲੋਂ ਨਚਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝੂੰਮਣ ਨਾ ਲਾਉਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਿਹਣੇ ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸੱਟੇ, ਪਹਿਲੇ ਹੱਲੇ ਹੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਇਸ ਗਾਇਕ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਿਲਾਂ ਵਿਚ ਅਧਨੰਗੇ ਜਾਂ ਅੱਧਢਕੇ ਪਿੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਵੰਗ ਜਿੰਨੀ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਬਗ਼ੈਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਿਲਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਅ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਹੈਰਾਨੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਗੰਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਰੌਲ਼ੇ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੁਆਨੀ ਦੇ ਸਿਰ ਸਿਰਤਾਜ ਨੇ ਕੀ ਧੂੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਭਖੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਠੰਢੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ‘ਸਾਈਂ’ ਗਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਉਸ ਦਿਨ ਸਤਿੰਦਰ ਦੀ ਉਸ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਨ (ਗਾਇਕੀ ਨਹੀਂ) ਦੇ ਅਤੀਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਕਈ ਸੁਆਲ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੁਆਬ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਲੰਬੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਓਦਾਂ ਇਹ ਸਤਿੰਦਰ ਦੀ ਗਾਇਨ-ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਬਰਕਤਾਂ ਹੀ ਹਨ ਕਿ ਇਕਬਾਲ ਮਾਹਲ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁੱਝ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤ ਬਣ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਨਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਣ ਕੇ।

ਸਾਡੇ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਲਓ ਓਏ ਲੋਕੋ!

2010-01-13T00:32:00.000-08:00

ਕਾਮਰੇਡੀ ਨੇ ਹੀ ਪੁੱਟਤੀ 'ਮਿੱਟੀ'

2010-01-03T06:42:00.000-08:00

ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਉਹ ਬੁੜਾ ਬੜਾ ਹੀ ਚੇਤੇ ਆਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਵਰੇਸੇ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਕਿ ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲਣੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕਾਮਰੇਡ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾ ਤਾਂ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਉਂਗਲੀ 'ਤੇ ਮੂਤ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੁਆਨ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, "ਪੁੱਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਮਗਰ ਫਿਰਨ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਸਾਧ ਹੋ ਜਾਣਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਚੰਗੈ, ਤਿਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਟੱਬਰ ਨੂੰ ਰਜੌਣ ਜੋਗਾ ਆਟਾ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਕਰੂ।"

ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਦੇਖਣਾ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਸਾਬਕਾ ਕਾਮਰੇਡ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ 'ਕੰਮਰੇੜ੍ਹ' ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੇ ਪਲੇਚੇ 'ਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਵਰਜਣਾ।ਅਖੇ ਕਿੱਥੇ ਹਲ ਦਾ ਓਕੜੂ ਹੋਣਾ,ਕਿੱਥੇ ਬੁੜੀ ਦਾ ਮਰਨਾ।ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਏਦਾਂ ਗੁਆਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ 'ਮਿੱਟੀ' ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜਤਿੰਦਰ ਮੌਹਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਕਾਮਰੇਡੀ ਦੇ ਖੰਡਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਆਬਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਰੇਡਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਤਕ ਆਪਣਾ ਤੋਰੀ-ਫੁਲਕਾ ਤੇ ਦਾਰੂ-ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਚਾਰ ਵੈਲੀ ਮੁੰਡੇ ਪੁੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਐੱਮ. ਐੱਲ. ਏ. ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਜਣੇ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਨੇਤਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਸ ਕਿਸਾਨ ਨੇਤਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕਿਸਾਨ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾ ਕੇ ਵੀ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਝੁਕਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਤਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਨੇਤਾ ਕਦੇ ਸੱਜੀ ਕਾਮਰੇਡੀ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੀਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਚਰ ਮਗਰੋਂ ਉਹੀ ਕਿਸਾਨ ਨੇਤਾ ਤੇ ੳੇੁਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸੀਨ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮਿੱਟੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦਾ ਤਿਲਕ ਬਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਮਰੇਡੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਇਕ ਡਰਾਮਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। -ਦੀਦਾਵਰ

ਭੇਂਟ ਵਾਰਤਾ - ਵਰਤਮਾਨ ਬੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ

2009-12-15T06:17:00.000-08:00

- ਬੀਰਬਲ

***********************************************

ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼

ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਡਿੱਗੀ ਜਾਂ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਲੱਭ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੜਕ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਕਾ ਜਿਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, “ਇਕ ਮੁੰਡੇ (ਜਾਂ ਕੁੜੀ) ਦੀ ਚੀਜ਼ ਗੁਆਚੀ, ਅੱਜ ਲੈ ਲਓ, ਭਲਕੇ ਲੈ ਲਓ, ਪਰਸੋਂ ਨੂੰ ਖੂਹ ਦੇ ਥੱਲੇ।” ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਵਲੋਂ ਅਕਤੂਬਰ, 1974 ਵਿਚ ਛਪਾਏ ਹੋਏ, ‘ਸੰਕਲਪ’ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ ਬੈਠੇ ਸਾਂ, ਲੱਭ ਪਈ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ, ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਬਿਮਾਰ ਪਏ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ‘ਬੀਰਬਲ’ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ਵਰਤਮਾਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ‘ਸਿਰਲੇਖ’ ਵਿਚ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ‘ਸਰੀਰਲੇਖ’ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਵੀ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਰਅੱਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਇੰਟਰਵਿਊ ਪੜ੍ਹੋ ਤੇ ਜਨਮ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਰੋ। -ਸੁਰੰਗਸਾਜ਼

***********************************************

ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਜਨਰਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਐਡਮਿਟ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਜਦੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪਰਤਿਆ ਸੀ, ਭਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਚਰਚਾ ਆਮ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ੂਬ ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੱਫੇ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਉਹ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਫਲਾਣੇ ਸਰਕਾਰੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬਲੈਕ ਮਨੀ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਸੂਸ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਪੁਆ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਢਾਣੀ ਜੋ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਗਾਲ਼ਾਂ ਕੱਢਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਸਬੂਤ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, “ਮਾਇਆ ਤਾਂ ਪੱਗ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਮਾਣ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਤਾ ਫਿਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੋਇਟ ਹੈ।” ੳਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰ ਵਾਕ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਲੱਛੇਦਾਰ ਧੂੰਆਂ ਕੱਢਦੇ ਸਨ-ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲ਼ਾ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਭਾਂਤ-ਸੁਭਾਂਤੀ ਫਿਕਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਹਵਾ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਬੋਝਲ ਹੋਈ ਪੋਈ ਸੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰੀਅਨ ਸਟਾਈਲ ਦੀ ਖਾਂਸੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆਂ ਮੈਂ ਸਹੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੇਤੀਲਾ ਚਿਹਰਾ, ਪਥਰੀਲੇ ਬੁੱਲ੍ਹ, ਅੱਖੀਆਂ ਸਨਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਾਲਤੂ ਮਾਰੂਥਲ। ਉਹ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਸਿਗਰਟ ਚੁੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਇਹ ਸੇਅਰ ਇਉਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਦਰਾਰ ਵਿਚ ਸੂਈ ਅਟਕ ਗਈ ਹੋਵੇ:-

ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੈ ਸੁਣਿਆ ਕਹਿੰਦਿਆਂ,

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸਿਫ਼ਰ ਹਾਂ।

ਮੈਂ ਉਹ ਦੀ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਤੂੰ ਹੈਂ ਤਾਂ ਸਿਫ਼ਰ ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਸਿਫ਼ਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਮਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਰੇਤੀਲੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਪਥਰੀਲੀ ਹਾਸੀ ਉੱਡੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਪਾਲਤੂ ਮਾਰੂਥਲ ਇਕ ਸੁਰ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਪੇ:-

ਮੇਰੇ ਅੱਜ ਜ਼ਿਹਨ ਦੇ ਮੋੜਾਂ ’ਤੇ ਦਿਨ ਭਰ ਖ਼ਾਕ ਉੱਡੀ ਹੈ,

ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲ ’ਚ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਉੱਗੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਮਾਹੌਲ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਸੀਰੀਅਸ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਸੀਰੀਅਸ ਸ਼ਾਇਰ, ਜੋ ਸੀਰੀਅਸ ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਏਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੰਟਲੈਕਚੂਅਲ ਇੰਟਰਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਇਕ ਦਮ ਪੈਂਤੜਾ ਬਦਲ ਕੇ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਗ਼ੈਰਸੰਜੀਦਾ ਫਿਕਰਾ ਬੋਲਿਆ, “ਸ਼ਿਵ ਭਾ ਜੀ, ਰਾਤੀਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਲੂਣਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਛਪੀ ਦੇਖੀ ਹੈ।” ਉਹ ਖੰਘ ਮਿਲੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਿਆ, “ਬਾਜ਼ ਆ ਜਾ ਬਾਮ੍ਹਣਾ, ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਮਖ਼ੌਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।”“ਨਹੀਂ ਭਾ ਜੀ, ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੱਚੀਂਮੁੱਚੀਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੋਈ ਲੂਣਾ ਵੇਖੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਠਤਾਲੀ ਪੁਅਇੰਟ ਵਿਚ ਛਪੇ ‘ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ’ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸਨ।” ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਉਹ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੰਗਤ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਨਸਾਂ ਦਾ ਖਿਚਾਅ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਕ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, “ਟਾਇਮ ਤਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਜੇ ਬ੍ਰਹੱਮ ਕੁਮਾਰੀ ਜੀ ਆਏ ਨਹੀਂ (ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨਰਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬ੍ਰਹੱਮ ਕੁਮਾਰੀ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ)। ਆਪਣਾ ਜਾਦੂ ਚੱਲਿਆ ਵੇਖ ਮੈਂ ਹੋਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, “ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਮੈਂ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਆਲ ਮੇਰੇ ਹਨ, ਜੁਆਬ ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ। ਪਹਿਲਾ ਸੁਆਲ ਹੈ-ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ?

ਜੁਆਬ ਹੈ-

ਕੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਹਾਲ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ,

ਸਾਡਾ ਨਦੀਓਂ ਵਿਛੜੇ ਨੀਰਾਂ ਦਾ।”

ਸ਼ਿਵ ਬੱਚਿਆ ਵਾਂਗ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸਿਆ। ਉਹ ਚਹਿ-ਚਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੇਠੋਂ ਕੰਟੀਨ ’ਚੋਂ ਦੋ ਕੱਪ ਚਾਹ ਮਮਗਵਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਨੋਕਾਂ-ਝੋਕਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਰਹੇ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।“ਸ਼ਿਵ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਸਥਾਪਿਤ ਢਾਣੀ ਵਿਚ ਰਲ ਚੁਕਿਐਂ, ਤੁੰ ਸਾਡਾ ਪੰਜ-ਹਜ਼ਾਰੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੋਇਟ ਹੈਂ। ਜਸਵੰਤ ਰਾਏ ‘ਰਾਏ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਤੀਕ ਤੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦੀ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੀ ਮੰਚ ਤੀਕ ਹੋ ਆਇਆ ਏਂ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਤੂੰ ਭਰਪੂਰ ਵਿਚਰਿਆ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਖਾਧਾ ਹੈ, ਮੰਦਾ ਬੋਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਹਤ ਤੇਰੀ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਪੁਰਾਣੀ, ਗੱਭਲੀ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਵਾਕਿਫ਼ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਲਿਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।”ਇਕ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਕੱਢਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬੋਲਿਆ, “ਇੰਨੀ ਨਿੱਕੀ ਜੰਘੀਐ ਥਲ ਡੂੰਘਰ ਭਵਿਓਮ... ... ...।” ਮੈਂ ਸਹਿਮ ਗਿਆ, ਮਾਹੌਲ ਫਿਰ ਸੀਰੀਅਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੌਕਾ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਕਾਹਲ਼ੀ-ਕਾਹਲ਼ੀ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਕਿਉਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ? ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਨੂੰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਘਸੀਟੀ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ? ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਭੂਤ-ਕਾਲ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਏਂਗਾ।” ਉਸ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕਰੰਟ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, “ਫ਼ਰੀਦ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ, ਮਛੰਦਰ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ, ਕਾਲੀਦਾਸ, ਸੂਰਦਾਸ, ਤੁਲਸੀਦਾਸ, ਕੇਸ਼ਵ, ਮੀਰ, ਗ਼ਾਲਿਬ, ਇਕਬਾਲ, ਟੈਗੋਰ, ਬਾਇਰਨ, ਕੀਟਸ ਸਭ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਂ।” ਹੁਣ ਲੋਹਾ ਗਰਮ ਸੀ। ਇੰਜ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਇਕ-ਅੱਧ ਗੱਲ ਹੋਰ ਏਦਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਤਾ ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਚਪੇੜ ਮਾਰ ਦਏਗਾ। ਮੈਂ ਉਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, “ਸੱਚਾ ਹੁਨਰ ਸਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਆਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿੱਤ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਹੁਨਰ ਹੈ ਕਿੰਨਾ ਕੁ! ਤੂੰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਬਹਿਸਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਜ਼ਾਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਰੀਐਕਸ਼ਨ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?”

“ਸਾਰੇ ਲੱਲੂ-ਪੰਜੂ ਨੇ, ਬੇ ਪੀਰੇ ਨੇ। ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਲਈ ਵੀ ਦਿਆਨਤਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੀ ਹੈ!”

ਮੈਂ :ਇਹੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਹਿਆਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਇਹ ਕੀ ਨੇ। ਮੈਂ ਕੱਲੇ ਕੱਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦੇਈ ਜਾਈਂ।

ਸ਼ਿਵ :ਇੰਨੀ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਬਕਵਾਸ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ। ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ। ਦਾਰੂ ਬੰਦ, ਸਿਗਰਟ ਬੰਦ, ਬੋਲਣਾ ਬੰਦ, ਸ਼ਾਇਰੀ ਬੰਦ, ਘੁੰਮਣਾ ਬੰਦ,... ... ... ... ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਮਰਦਾਬਾਦ ! ਐਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈ।
ਮੈਂ :(ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਢੋਅ ਕੇ ਫਿਰ ਬੈਠਦਾ ਹੋਇਆ)ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੈ। ਜਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਹਾਨ ਹੁੰਦੈ। ਜੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਬੋਲਣਾ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਐ ਤਾਂ ਤੂੰ ਜੁਆਬ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੇਈ ਜਾਈਂ।

ਸ਼ਿਵ :ਅੱਛਾ, ਪੁੱਛ।

ਮੈਂ :ਮੈਂ ਕੋਈ ਵਿਸੇਸ਼ ਸੁਆਲ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਬੋਲਾਂਗਾ।

ਸ਼ਿਵ :ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੇ ਬਣੇਗਾ, ਮੈਂ ਜੁਆਬ ਦੇਈ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਬੋਲ।

(ਜਿਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਮੈਂ ਨਾਂ ਬੋਲੇ ਤੇ ਉਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦਿੱਤੀ, ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ):-

?---ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਸਾਵਾ ਪੱਤਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ

?---ਅੰਮ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅੱਜ ਕੱਲ ਕਿਸ ਕੰਮ

?---ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਵੀਰਵਾਰ ਦੀ ਝੜੀ ਨਾ ਕੋਠਾ ਨਾ ਕੜੀ

?---ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ੀਰ ਲਕੀਰ ਦਾ ਫ਼ਕੀਰ

?---ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਬੋਦੀ ਵਾਲਾ ਸੰਤ

?---ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ

?---ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਗੰਜੀ ਆਵਾਰਗੀ

?---ਜਸਬੀਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜ਼ਿਹਨੀ ਦਿਵਾਲੀਆ

?---ਸੁਖਪਾਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਸਰਤ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਨਫ਼ਰਤ

?---ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਬੋਗਸ ਕਵੀ

?---ਅਜਾਇਬ ਕਮਲ ਅੱਗੇ ਚੱਲ

(ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਾਰਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ)

?---ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਖੇਲ ਤੇ ਖਿਲਾੜੀ

?---ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਮੀਸ਼ਾ ਤਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੀਸ਼ਾ

?---ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਬੁੱਢਾ ਮਹਾਰਥੀ

?---ਗੁਲਵੰਤ ਨਿਰਾ ਪੁਰਾ ਭਗਵੰਤ

?---ਭਗਵੰਤ ਨਿਰਾ ਪੁਰਾ ਗੁਲਵੰਤ

?---ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਤੂੰ ਆਪ ਸਿਆਣਾ

?---ਨਿਰਮਲ ਅਰਪਣ ਸਮਾਚਾਰ ਦਰਪਣ

?---ਮੋਹਨਜੀਤ ਅਧੂਰਾ ਗੀਤ

?---ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਚੰਦ ਬਕਵਾਸ ਬੰਦ

?---ਦਿਓਲ ਸੋ ਸੋ ਆਨ ਦੀ ਹੋਲ, ਅੱਗੇ ਬੋਲ

?---ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਇਹ ਕੀ ਸਿਤਮ ਕੀਤੋ ਈ

?---ਮ੍ਰਿਤਯੂਬੋਧ ਜਾਂਗਲੀ ਬਾਲਬੋਧ

?---ਕੰਵਰ ਚੌਹਾਨ ਜ਼ਰਦੇ ਵਾਲਾ ਪਾਨ

?---ਅਮਿਤੋਜ ਹੀਰੋ ਦਾ ਨਾਇਕ ਸਿਰ ਬੋਝ

?---ਗੁਰਦੀਪ ਗਰੇਵਾਲ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ

?---ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ਼ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਕਾਸ਼

?---ਨਵਤੇਜ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦਾ ਦਹੇਜ

?---ਜਗਤਾਰ ਬੇਮੌਸਮ ਅਵਤਾਰ

?---ਗੁਰਦੇਵ ਨਿਰਧਨ ਪਾ ਗਿਆ ਪੈਨਸ਼ਨ

?---ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਸਾਂਗ

?---ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ (ਏਥੇ ਸ਼ਿਵ ਭਾਵਕ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਕੰਬਲ ਪਰ੍ਹੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਖੜਤਾਲਾਂ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੁੱਠੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ) ਧਰਤੀ ਅਰਜ਼ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਰਾਮਾ ਮੈਂ ਤੇ ਸੰਕਟ ਭਾਰੀ... ਧਰਤੀ ਅਰਜ਼... ..ਰਾਮਾ...

?---ਨਰਿੰਜਨ ਤਸਨੀਮ ਨੀਮ ਹਕੀਮ

?---ਹਰੀ ਨਾਮ ਦੀਵਾਨੇ ਆਮ

?---ਪ੍ਰੇਮ ਪਕਾਸ਼ ਦੀਵਾਨੇ ਖ਼ਾਸ

?---ਹਰਸਰਨ ਨਾਟ ਕਨਸਰਨ

?---ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਗੱਲ ਚਿਰਦੀ

?---ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਬਟੂਏ ’ਚ ਦਾਤਰ

?---ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਲੱਡੂਆਂ ਦਾ ਭੂਰ

?---ਮੋਹਨ ਭੰਡਾਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਪੁਜਾਰੀ

?---ਹਰਿ ਭਜਨ (ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ) ਕੁਨਨ! ਕੁਨਨ!! ਮੇਰਾ ਭੀਗਾ ਬਦਨ

?---ਗੁਰਬਚਨ ਸਤਿ ਬਚਨ

?---ਸਤੀ ਕੁਮਾਰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ

?---ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਚਰਖੇ ਦਾ ਫੁੰਮਣ

?---ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਬੋਲ ਨਾ ਬਾਫ਼ਰ

?---ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦਾ ਜੰਡ

?---ਮਹਿਰਮਯਾਰ ਨਾ ਅੰਦਰ ਨਾ ਬਾਹਰ

?---ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਆਗੇ ਚਲੋ ਬੰਧੂ

?---ਗੁਰਦਿਆਲ ਚੰਗੈ ਓਵਰਆਲ

?---ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕਿਹੜੀ ਜਾਤ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਗੋਤ

?---ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ ਉਹ ਨੇ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ

?---ਮੋਹਨ ਕਾਹਲੋਂ ਬੈਟਰ ਤੇਰ ਨਾਲੋਂ

?---ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਤੁੰਮੇ ਦੀ ਵੇਲ

?---ਭੁੱਲਰ ਤੇ ਰੁਪਾਣਾ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਦੁਗਾਣਾ

?---ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਨਾ ਉਹ ਗੱਲ? ਅੱਗੇ ਚੱਲ

?---ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਹੱਡੀ ਵਾਲ਼ਾ ਅਮਲ

?---ਗੁਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਫੁੱਲ ਬਾਕੀ ਮੁੱਕਗੇ ਕੁੱਲ

?---ਮਿੰਦਰ ਰੋਡੂ ਕਲੰਦਰ

(ਸਿਗਰਟ ਮੂੰਹ ’ਚ ਪਾ ਕੇ ਤੀਲੀ ਮੈਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ)

?---ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਬਾਹਲਵੀ ਤੀਲੀ ਬਾਲ ਵੀ

?---ਭੂਸ਼ਨ ਧਿਆਨਪੁਰੀ ਬਗਲ ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਮ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਛੁਰੀ

?---ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਛੱਡ ਯਾਰ

####

ਘੰਟਾ ਘਰ 'ਤੇ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਾਇਆ

2009-11-26T00:52:00.000-08:00

ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਡਵੇ ਘੰਟਾ ਘਰ ਉੱਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਇਕ ਨੌਜੁਆਨ ਜੋੜੇ ਨੇ ਨੰਗੇ ਧੜ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਿਆਰ-ਕਲੋਲਾਂ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਘੰਟਾ ਘਰ ਤੇ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੰਗਤ ਵੀ ਬਦਲ ਸੁੱਟੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਾ ਕੀਤਾ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨੰਗੇ-ਚਿੱਟੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੀਦੇ ਪਾੜ-ਪਾੜ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁਣ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।

ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਮੱਲਾਂ-ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ

2009-11-05T05:57:00.000-08:00

ਓਨਟਾਰੀਓ (ਕੈਨੇਡਾ) ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ‘ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਇਨ ਓਨਟਾਰੀਓ’ ਵਲੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਇਲੀਟ ਬੈਂਕੁਇਟ ਹਾਲਜ਼ ਐਂਡ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ 62 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇ ਗੰਢ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕਰਾਏ ਗਏ ਇਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਲੇਖਕ-ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿੰਦਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਸ਼ਾ, ਕਲਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਪਾਏ ਹੋਏ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ‘ਆਊਟਸਟੈਂਡਿੰਗ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਐਵਾਰਡ’ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਤ ਕਰਦੇ ਅਲਬਰਟਾ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਲਿਓਨ ਬੇਨੋਏ ਅਤੇ ‘ਸਾਉੂਥ ਏਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਇਨ ਓਨਟਾਰੀਓ’ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੈਮ ਚੋਪੜਾ.

ਹੁਣ ਕੀ ਕਹੋਗੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੋ?

2009-07-15T06:09:00.000-07:00

ਅੱਛਾ ਹੈ ਦਿਲ ਕੇ ਪਾਸ ਰਹੇ ਪਾਸਬਾਨਿ-ਅਕਲ, ਲੇਕਿਨ ਕਭੀ-ਕਭੀ ਇਸੇ ਤਨਹਾ ਭੀ ਛੋੜ ਦੋ।

ਪੁੱਟਿਆ ਪਹਾੜ...

ਹੁਣ ਉਸ ਬੀਬੀ ਯਾਨਿ ਮਯੋਰਾ ਟਵੇਰੇਸ, ਜਿਸ ਦੇ ਜੁੱਸੇ 'ਤੇ ਬਰਾਕ ਹੁਸੈਨ ਓਬਾਮਾ ਦਾ ਇਮਾਨ ਡੋਲਣ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਡੁੱਲ੍ਹਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਦੇਖ ਲਓ। ਹੈਰਾਨ ਹੋਣ ਲਈ ਇਹ ਮੂੰਹ ਦੇਖਣਾ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਭਲਾ? ਅੱਛਾ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮਿਸ਼ੇਲ ਭਾਬੋ ਦਾ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਜਾਂ ਕਹਾ ਸੁਣੀ, ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਆਈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਨਾ ਭੁੱਲਿਓ!

ਕਲਾਮਿ-ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ, ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਕੀ ਨਜ਼ਰ

2009-07-04T21:52:00.000-07:00

ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ-ਨਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਏਕ ਨਾਮ

ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਵਲੋਂ ਸੰਪਾਦਤ ਇਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹਨ ਜਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਦਿਮਾਗ਼ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤੇ ਵਧੀਆ ਤਨਜ਼ ਦਾ ਲੁਤਫ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਲਿੱਪੀ ਬਦਲ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਅਦਬੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਸਾਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੇਖ ਲਿਖਣ, ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਮਾਨਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਇਸ ਤਰਜ਼ ਦੇ ਲੇਖ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਛਾਪਣ ਲਈ ਤਰਸੇ ਪਏ ਹਾਂ।

-ਸੁਰੰਗਸਾਜ਼

ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੇ ਹੈਂ, ਨਾ ਸਿਗਰੇਟ ਸੇ ਅਪਨੀ ਤਨਹਾਈ ਬਹਿਲਾਤੇ ਹੈਂ। ਵੋਹ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਕੇ ਲੀਏ ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਾਇਰੋਂ ਕੀ ਬੁਰਾਈ ਕੇ ਆਨੰਦ ਸੇ ਭੀ ਦੂਰ ਹੈਂ। ਵੋਹ ਜਹਾਂ ਭੀ ਮਿਲਤੇ ਹੈਂ, ਅਪਨੇ ਨਏ ਸ਼ਿਅਰ ਸੁਨਾਤੇ ਹੈਂ। ਸੁਨਾਨੇ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਯਹੀ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਭਾਈ ਨਏ ਸ਼ਿਅਰ ਹੈਂ, ਕੋਈ ਭੂਲ-ਚੂਕ ਹੋ ਗਈ ਹੋ ਤੋ ਬਤਾ ਦੋ, ਇਸਲਾਹ ਕਰ ਦੋ। ਲੇਕਿਨ ਸੁਨਾਨੇ ਕਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਐਸਾ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਜੈਸੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋਂ, “ਕਿਉਂ ਝਕ ਮਾਰਤੇ ਹੋ-ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਹਿਨਾ ਹੋ ਤੋ ਇਸ ਤਰਹ ਕਹਾ ਕਰੋ।”

ਉਨ ਕੇ ਹੈਂਡ ਬੈਗ ਮੇਂ ਉਨਕੇ ਚੁਨੇ ਹੂਏ ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਉਨ ਕੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਏਕ ਸਵਾਲਨਾਮੇ ਕੀ ਕਈ ਜ਼ਿਰਾਕਸ ਕਾਪੀਆਂ ਭੀ ਹੋਤੀ ਹੈਂ। ਅਗ਼ਰ ਆਪ ਨੇ ਉਨ ਕੇ ਸ਼ਿਅਰ ਪੜ੍ਹ ਕਰ ਇਨ ਸਵਾਲੋਂ ਕੇ ਜਵਾਬ ਉਨ ਕੇ ਮਿਜ਼ਾਜ ਔਰ ਪਸੰਦ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਖ ਦੀਏ ਤੋ ਵੋਹ ਅਪਨੇ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੋ ਭੀ ਕੁੱਛ ਦੇਰ ਕੇ ਲੀਏ ਦੂਸਰਾ ਬੜਾ ਸ਼ਾਇਰ ਮਾਨਨੇ ਮੇਂ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗੇ। ਉਨ ਕੇ ਇਸ ਦੂਸਰੇ ਬੜੇ ਸ਼ਾਇਰ ਕੇ ਨਾਮ ਔਰ ਚਿਹਰੇ, ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਔਰ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਬਦਲਤੇ ਰਹਿਤੇ ਹੈਂ। ਅਮੈਰਿਕਾ ਮੇਂ ਬੋਸਟਨ ਕੇ ਏਅਰਪੋਰਟ ਪਰ ਇਸ ਦੂਸਰੇ ਬੜੇ ਸ਼ਾਇਰ ਕਾ ਨਾਮ ਕਤੀਲ ਸ਼ਿਫ਼ਾਈ ਥਾ ਔਰ ਕੋਟਾ ਮੇਂ ਏਕ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ।

ਵੋਹ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈਂ, ਲੇਕਿਨ ਅਪਨੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਪਰ ਹਰ ਛੋਟੇ-ਬੜੇ ਸੇ ਲਿਖਨੇ-ਲਿਖਾਨੇ ਕਾ ਅਨੁਰੋਧ ਕਰਨਾ ਉਨ ਕੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਮੇਂ ਵੋਹ ਕਾਫ਼ੀ ਖੁਲੇ ਦਿਲ ਕੇ ਹੈਂ। ਅਪਨੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਪਰ ਖ਼ੁਦ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਿਖ ਕਰ ਭੀ ਵੋਹ ਫ਼ਿਰਾਕ ਕੀ ਤਰਹ ਦੂਸਰੋਂ ਕੇ ਨਾਮ ਛਪਵਾਨੇ ਮੇਂ ਕੰਜੂਸੀ ਨਹੀਂ ਕਰਤੇ। ਜੁਮਲੇ ਸੇ ਜੁਮਲਾ ਤਰਾਸ਼ਨਾ ਉਨ ਕੀ ਜ਼ਹਾਨਤ ਹੈ ਔਰ ਪੂਰੀ ਬਤੀਸੀ ਸੇ, ਪਹਿਲੇ ਖ਼ੁਦ ਹੰਸ ਕਰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਕੋ ਹੰਸਨੇ ਪਰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਉਨ ਕੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਮਿਜ਼ਾਜ ਸੇ ਰੁਮਾਨੀ ਹੈਂ, ਲੇਕਿਨ ਉਨ ਕੇ ਸਾਥ ਅਭੀ ਤਕ ਕਿਸੀ ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਕਹਾਨੀ ਮਨਸੂਬ ਨਹੀਂ ਹੂਈ। ਜਿਸ ਉਮਰ ਮੇਂ ਇਸ਼ਕ ਕੇ ਲੀਏ ਸ਼ਰੀਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਵੋਹ ਸ਼ੌਹਰ ਬਨ ਕਰ ਘਰ-ਬਾਰ ਕੇ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ। ਅਬ ਜੋ ਭੀ ਅੱਛਾ ਲੱਗਤਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਬਹਿਨ ਬਨਾ ਕਰ ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਨਿਭਾਤੇ ਹੈਂ।

ਮੁਸ਼ਾਇਰੋਂ ਮੇਂ ਬਹੁਤ ਬੁਲਾਏ ਜਾਤੇ ਹੈਂ। ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਅਕਸਰ ਨਰਵਸ ਹੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ। ਗਲੇ ਕੇ ਲੀਏ ਦਵਾਈ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਆਵਾਜ਼ ਕੇ ਲੀਏ ਪਰਹੇਜ਼ੀ ਖਾਨਾ ਖਾਤੇ ਹੈਂ, ਲੇਕਿਨ ਸਟੇਜ ਪਰ ਖੜੇ ਹੋਤੇ ਹੀ ਪਰਫਾਰਮਰ ਬਨ ਜਾਤੇ ਹੈਂ। ਸ਼ਿਅਰ ਕਮ ਸੁਨਾਤੇ ਹੈਂ, ਸ਼ਿਅਰ ਕੇ ਮਾਅਨੇ ਔਰ ਉਸ ਕੇ ਮਹੱਤਵ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਤੇਂ ਕਰਤੇ ਹੈਂ।

ਅਗਰ ‘ਗ਼ਾਲਿਬ’ ਕੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਮੋਮਿਨ ਖ਼ਾਂ ਮੋਮਿਨ ਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੁਨਾਏਂਗੇ ਤੋ ਪਹਿਲੇ ‘ਮੋਮਿਨ’ ਕੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪਰ ਕੁੱਛ ਜੁਮਲੇ ਦੋਹਰਾਏਂਗੇ ਔਰ ਫਿਰ ਸੁਨਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੋ ਅਪਨੀ ਨਮਰਤਾ ਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਕੇ-ਦੇਖੋ ਇਸ ਤਰਹ ਸੇ ਕਹਿਤੇ, ਸੁਖ਼ਨਵਰ ਸਿਹਰਾ (ਗ਼ਾਲਿਬ ਕੇ ਸਿਹਰੇ ਕੀ ਏਕ ਪੰਕਤੀ, ਜਿਸ ਮੇਂ ਉਨ ਕੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ‘ਜ਼ੌਕ’ ਪਰ ਵਿਅੰਗ ਹੈ) ਕੇ ਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਮੇਂ ਅਪਨੇ ਸ਼ਿਅਰ ਸੁਨਾਏਂਗੇ ਔਰ ਯੂੰ ਜਨਤਾ ਮੇਂ ‘ਖ਼ਾਂ ਸਾਹਿਬ’ ਕੀ ਕਿਰਕਿਰੀ ਕਰ ਕੇ ਅਪਨਾ ਮਰਤਬਾ ਬੜ੍ਹਾਏਂਗੇ।

ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਕੇ ਦਰਮਿਆਨ ਯੇਹ ਮੁਸਲਸਲ ਕਮੈਂਟਰੀ ਮੁਸ਼ਾਇਰੋਂ ਮੇਂ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਕੀ ਪਹਿਚਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਮੈਂਟਰੀ ਕੇ ਅਲਾਵਾ ਉਨ ਕੇ ਪਾਸ ਔਰ ਭੀ ਕਈ ਆਜ਼ਮੂਦਾ ਲਟਕੇ-ਝਟਕੇ ਹੈਂ, ਜਿਨ ਕਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੋਹ ਕਾਮਯਾਬੀ ਸੇ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਮੁਸ਼ਾਇਰੋਂ ਮੇਂ ਤਾਲੀਆਂ ਪਾਤੇ ਹੈਂ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰ ਅਹਿਮਦ ਫ਼ਰਾਜ਼ ਨੇ ਏਕ ਬਾਰ ਉਨਹੇਂ ਸੁਨ ਕਰ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰੋਂ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਕਹਾ ਥਾ, “ਭਾਰਤ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ਿਅਰ ਨਹੀਂ ਸੁਨਾਤੇ, ਸੁਨਨੇ ਵਾਲੋਂ ਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀ ਭੀਖ ਮਾਂਗਤੇ ਹੈਂ।” ਇਸ ਕਿਸਮ ਕੇ ਜਲੇ-ਕਟੇ ਜੁਮਲੇ ਤਰਾਸ਼ਨਾ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਸੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ‘ਦਾਗ਼ ਸਕੂਲ’ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰੋਂ ਕੀ ਤਰਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸ਼ਾਇਰਾਬਾਜ਼ੀ ਕੋ ਫ਼ਨ ਬਨਾਇਆ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸਟੇਜ ਕੀ ਕਮ ਉਮਰ ਗਾਇਕਾਓਂ ਔਰ ਦੂਸਰੇ ਕਰਤਬਬਾਜ਼ੋਂ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਅੱਛੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਾ ਮਰਤਬਾ ਭੀ ਬੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕੇ ਲੀਏ ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਅਪਨੇ-ਆਪ ਕੋ ਹੀ ਤਰਾਸ਼ਾ-ਖ਼ਰਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਅਪਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਔਰ ਖ਼ਯਾਲੋਂ ਕੇ ਬਯਾਨ ਕੋ ਭੀ ਨਏ ਸਾਂਚੋਂ ਮੇਂ ਢਾਲਨੇ ਕੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀ ਹੈ।

ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਨੇ ਕੇ ਸਾਥ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੇ ਸਾਹਿਬਿ-ਕਿਤਾਬ ਆਲੋਚਕ ਭੀ ਹੈਂ। ਅਪਨੀ ਕਿਤਾਬ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੇ ਬਾਅਦ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਮੇਂ ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੀ ਪਹਿਚਾਨ ਕੇ ਸਾਥ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੀ ਭੀ ਕੁੱਛ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਗਿਨਾਈ ਹੈਂ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਕੀ ਮਿਸਾਲੋਂ ਕੇ ਲੀਏ ਉਨਹੇਂ ਤਕਰੀਬਨ 700 ਵਰਸ਼ੋਂ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਖ਼ਾਕ ਛਾਨਨੀ ਪੜੀ, ਲੇਕਿਨ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਮੇਂ ਉਨਹੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਕਤ ਖ਼ਰਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੜਾ, ਘਰ ਮੇਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਕਾ ਦੀਆ ਹੂਆ ਸਬ ਕੁੱਛ ਥਾ, ਜੀ ਖੋਲ ਕਰ ਅਪਨੇ ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਕਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਆ।

ਉਨ ਪਰ ਯੇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਨਾ ਤੋ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਵੋਹ ਅਪਨੇ ਸਮਕਾਲੀਨੋਂ ਸੇ ਵਾਕਿਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਲੇਕਿਨ ਅਪਨੇ ਮਈਯਾਰ ਸੇ ਕਿਸੀ ਕਿਸਮ ਕਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨੇ ਕੇ ਵੋਹ ਰਵਾਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈਂ, ਯਹੀ ਉਨ ਕੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ ਕਾ ਮਈਯਾਰ ਖ਼ੁਦ ਉਨ ਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਹੈ।

ਵੋਹ ਉਰਦੂ ਅਦਬ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਭੀ ਹੈਂ। ਮੇਰਠ ਕਾਲਜ ਮੇਂ ਅਦਬ ਕੇ ਉਸਤਾਦ ਭੀ ਰਹੇ ਹੈਂ। ੳਨਹੋਂ ਨੇ ਮੀਰੋ-ਗ਼ਾਲਿਬ ਕੋ ਕਲਾਸ ਮੇਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ। ਹਾਲੀ ਔਰ ਇਕਬਾਲ ਕੇ ਬਦਲਤੇ ਹੂਏ ਅੰਦਾਜ਼ ਸੇ ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਓਂ ਕੋ ਪ੍ਰੀਚਤ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਨਜ਼ੀਰ ਔਰ ਅਨੀਸ ਕੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਕੋ ਦਰਸ਼ਾਇਆ ਹੈ। ਯਗਾਨਾ ਔਰ ਫ਼ਿਰਾਕ ਕੇ ਸਾਥ ਸਰ ਖਪਾਇਆ ਹੈ, ਤਬ ਕਹੀਂ ਜਾ ਕੇ ਯੇਹ ਰਾਜ਼ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ, ਸਾਥ ਕੇ ਔਰ ਬਾਅਦ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰੋਂ ਨੇ ਯੂੰ ਹੀ ਵਕਤ ਗੰਵਾਇਆ ਹੈ, ਲਫ਼ਜ਼ੋਂ ਕੋ ਗ਼ਜ਼ਲ ਬਨਾਨੇ ਕਾ ਹੁਨਰ ਤੋ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀਂ ਕੇ ਨਾਮ ਤਯ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਹੈ।

ਅਪਨੀ ਤੀਸਰੀ ਕਿਤਾਬ ਆਮਦ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮੇਂ 2035 ਕੇ ਪੜ੍ਹਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕੇ ਨਾਮ ਅਪਨੇ ਖ਼ਤ ਮੇਂ ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਇਸ ਰਹੱਸਯ ਕੋ ਯੂੰ ਦੋਹਰਾਇਆ ਹੈ:

“ਆਜ 1985 ਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਮੇਂ ਮੁਝ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਔਰ ਮਹਿਬੂਬ ਸ਼ਾਇਰ ਜੀਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਰ ਯੇਹ ਕਹਿਨਾ ਚਾਹਤਾ ਹੂੰ ਕਿ ਆਪ ਕੇ ਯੁੱਗ ਮੇਂ ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲ ਰਵਾਂ-ਦਵਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਕਾ ਸ਼ੁਭਾਰੰਭ ਮੁਝ ਨਾਚੀਜ਼ ਕੇ ਚਿਰਾਗ਼ੋਂ ਸੇ ਹੂਆ ਹੈ।” ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਕਾ ਯੇਹ ਖ਼ਯਾਲ, ਜੋ ਸਮਯ ਕੇ ਸਾਥ, ਉਨ ਕਾ ਯਕੀਨ ਬਨ ਗਯਾ ਹੈ, ਉਨ ਕੀ ਕਾਵਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਕੋ, ਤੀਨ ਸੰਕਲਨ : ਇਕਾਈ, ਇਮੇਜ ਔਰ ਆਮਦ ਕੇ ਬਾਅਦ ਭੀ ਬੁਝਨੇ ਸੇ ਬਚਾਏ ਹੂਏ ਹੈ। ਵੋਹ ਬਰਾਬਰ ਲਿਖਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੈਂ ਜਬ ਕਿ ਉਨ ਕੇ ਸਾਥ ਕੇ ਕਈ ਲਿਖਨੇ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਨੀ ਸਾਖ ਕੇ ਬਲ ਪਰ ਹੀ ਅਪਨੇ-ਆਪ ਕੋ ਸ਼ਾਇਰ ਕਹਿਲਵਾ ਰਹੇ ਹੈਂ।

ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਕੀ ਯੇਹ ਆਤਮ-ਪੂਜਾ ਕੁੱਛ ਲੋਗੋਂ ਕੋ ਖਟਕਤੀ ਹੋ, ਲੇਕਿਨ ਐਸਾ ਭਲਾ ਕੌਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੀ ਰਾਏ ਅਪਨੇ ਸੰਬੰਧ ਮੇਂ ਅੱਛੀ ਨਾ ਹੋ, ‘ਮੀਰ’ ਕਾ ਅਹੰਕਾਰ, ‘ਗ਼ਾਲਿਬ’ ਕਾ ਅਪਨੇ ਸੇ ਪਯਾਰ, ‘ਅਨੀਸ’ ਕਾ ਕਾਵਯ-ਗ੍ਰਵ, ‘ਯਗਾਨਾ’ ਕਾ ਗ਼ਾਲਿਬ-ਵਿਰੋਧ, ‘ਜੋਸ਼’ ਵਾ ‘ਫ਼ਿਰਾਕ’ ਕਾ ਅਪਨੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹਮਾਰੀ ਏਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਦੋਂ ਕਾ ਸਰਮਾਯਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਾਜ਼ਿ-ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਾ ਹੈ। ਕੁੱਛ ਬੇਬਾਕ ਔਰ ਡਾਇਰੈਕਟ ਹੋਤੇ ਹੈਂ, ਕੁੱਛ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਮੇਂ ਅਪਨੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕੇ ਗੁਣ ਗਾਤੇ ਹੈਂ। ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ਇਸ ਇਨਸਾਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਗਦਯ ਮੇਂ ਦੋ ਔਰ ਦੋ ਚਾਰ ਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਂ ਕੀਆ ਹੈ। ਇਸੀ ਲੀਏ ਉਨ ਸੇ ਲੋਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਫਾ ਹੈਂ। ਸੰਭਵਤ: ਯੇਹ ਦੋ ਟੂਕ ਅੰਦਾਜ਼, ਅਪਨੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਖ਼ੁਦ ਉਨ ਕੀ ਰਾਏ ਔਰ ਉਨ ਕੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੇ ਬਾਰੇ ਮੇਂ ਆਲੋਚਕੋਂ ਕੀ ਰਾਏ ਕੇ ਅੰਤਰ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰੀਆ ਹੋ, ਜੋ ਕਹੀਂ-ਕਹੀਂ ਉਨ ਕੇ ਗਦਯ ਮੇਂ ਜੁਨੂੰਨ ਕੀ ਸੀਮਾਓਂ ਕੋ ਛੂਨੇ ਲਗਤੀ ਹੈ। ਉਨਹੇਂ ਆਲੋਚਕੋਂ ਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨੇ ਉਨਹੇਂ ਆਪ ਅਪਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਬਨਾ ਦੀਆ ਹੈ।

ਕੁੱਛ ਸਮਯ ਪਹਿਲੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸੇ ਨਿਕਲਨੇ ਵਾਲੀ ਏਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ‘ਅਲਫ਼ਾਜ਼’ ਕੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ, ਵ੍ਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਮੇਂ ਪਾਠਕ ਔਰ ਸਾਹਿੱਤਯ ਕੀ ਦੂਰੀ ਕੇ ਮਸਲੇ ਪਰ ਕੁੱਛ ਅਦੀਬੋਂ ਔਰ ਸ਼ਾਇਰੋਂ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਏ ਥੇ, ਇਸ ਪਰੀਚਰਚਾ ਮੇਂ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ਅਪਨੇ ਖ਼ਯਾਲਾਤ ਕੋ ਯੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਥੀ:

“ਯੇਹ ਮਸਲਾ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਕੀ 75 ਕਰੋੜ ਆਬਾਦੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੇ ਸਾਹਿੱਤਯਕ ਕੇਂਦਰ, ਪਸਚਿਮ ਮੇਂ ਟੋਰੇਂਟੋ, ਨਿਊਯਾਰਕ, ਲੰਦਨ ਮੇਂ ਕਿਤਨੇ ਲੋਗ ਮੁਝੇ ਪਸੰਦ ਕਰਤੇ ਹੈਂ, ਇਸ ਕਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ।”

ਕੁੱਛ ਅਲੋਚਕੋਂ ਕੀ, ਕਵਿਤਾ ਕੀ ਸਮਝ-ਬੂਝ ਪਰ ਸ਼ੱਕ ਕੀਆ ਜਾ ਸਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੀ ਕਈ ਮਿਸਾਲੇਂ ਭੀ ਮਿਲ ਜਾਤੀ ਹੈਂ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਮੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸ਼ਾਇਰੋਂ ਕੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਕੋ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਾ ਮਈਯਾਰ ਮਾਨ ਲੇਨਾ ਭੀ ਸ਼ਾਇਰ ਕੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਕੀ ਦਲੀਲ ਹੈ। ਮੁਸ਼ਾਇਰੋਂ ਕੀ ਸਫਲਤਾਓਂ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾਓਂ ਕੀ ਜੋ ਹੱਤਯਾ ਕੀ ਹੈ, ਵੋਹ ਸਬ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਚੀ ਮੇਂ ਅਬ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਕਾ ਨਾਮ ਭੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਤਾ ਜਾ ਰਹਾ ਹੈ।

ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਕੀ ਕਾਵਯ-ਯਾਤਰਾ ਉਨ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਕਲਨ ਇਕਾਈ ਸੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਂ ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈਂ, ਉਨ ਮੇਂ ਵੋਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਫੈਸ਼ਨ ਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਤੇ ਹੂਏ ਭੀ ਅਪਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੀ ਖੋਜ ਕੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਸੇ ਗੁਜ਼ਰਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਤੇ ਹੈਂ। ਯਹਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ੋਂ ਕੀ ਕਰਤਬਬਾਜ਼ੀ ਸੇ ਚੌਂਕਾਨੇ ਕੇ ਸਾਥ ਐਸੇ ਸ਼ਿਅਰ ਭੀ ਮਿਲਤੇ ਹੈਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਰ ਕੀ ਆਇੰਦਾ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੀ ਦਿਸ਼ਾਓਂ ਕੋ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਇਨ ਦੋਨੋਂ ਰਵੱਈਓਂ ਕੀ ਕੁੱਛ ਮਿਸਾਲੇਂ :

(1) ਯਹਾਂ ਦੂਸਰਾ ਕੋਈ ਬਿਸਤਰ ਨਹੀਂ,

ਤੋ ਕਿਆ ਮੈਂ ਤੁਮਹੇਂ ਖਾ ਜਾਊਂਗਾ।

ਮਛਲੀਆਂ ਟੂਟਤੀ ਹੈਂ ਕਾਰੋਂ ਪਰ,

ਘੋੜੇ ਸਕੂਟਰੋਂ ਕੇ ਦੀਵਾਨੇ।

(2) ਉਜਾਲੇ ਅਪਨੀ ਯਾਦੋਂ ਕੇ ਹਮਾਰੇ ਸਾਥ ਰਹਿਨੇ ਦੋ

ਨਾ ਜਾਨੇ ਕਿਸ ਗਲੀ ਮੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਏ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੀ ਫਿਕਰੇਂ, ਖਿਲਤੇ ਹੀ ਗੁਲਾਬੋਂ ਕਾ ਰਸ ਨਿਚੋੜ ਲੇਤੀ ਹੈਂ

ਫੂਲ ਜੈਸੀ ਉਮਰੋਂ ਕੇ ਸੋਚਤੇ ਹੂਏ ਬੱਚੇ ਬੂੜੇ ਹੋਤੇ ਜਾਤੇ ਹੈਂ।

ਆਖਿਰ ਕੇ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਮੇਂ ਜਜ਼ਬੇ ਔਰ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀ ਜੋ ਮੌਲਿਕ ਗਰਿਮਾ ਔਰ ਅਭਿਵਯਕਤੀ ਕੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਮਿਲਤੀ ਹੈ, ਵੋਹ ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਸੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਲੱਗ ਹੈ, ਇਨ ਮੇਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ਬਦੋਂ ਸੇ ਦੂਰੀ ਔਰ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਕੇ ਮਾਹੌਲ ਸੇ ਉਨ ਕੀ ਨਿਕਟਤਾ ਉਨ ਤਬਦੀਲੀਓਂ ਕਾ ਪਰੀਚਯ ਕਰਾਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਫ਼ਾਈ ਔਰ ਗਹਿਰਾਈ ਸੇ ਉਨ ਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੀ ਪਹਿਚਾਨ ਬਨਤੀ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਕਹੀਂ ਇਨ ਕੀ ਤਾਲੀਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤੀ

ਦੋ-ਚਾਰ ਕਿਤਾਬੋਂ ਕੋ ਘਰ ਮੇਂ ਪੜ੍ਹਾ ਜਾਤਾ ਹੈ।

ਕਭੀ ਬਰਸਾਤ ਮੇਂ ਸ਼ਾਦਾਬ ਬੇਲੇਂ ਸੂਖ ਜਾਤੀ ਹੈਂ

ਹਰੇ ਪੇੜੋਂ ਕੇ ਗਿਰਨੇ ਕਾ ਕੋਈ ਮੌਸਮ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ।

ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੀ ਯੇਹ ਸਹਿਜ, ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਔਰ ਆਸ-ਪਾਸ ਕੀ ਜਾਨੀ-ਪਹਿਚਾਨੀ ਚੀਜ਼ੋਂ ਔਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯੋਂ ਕਾ ਪ੍ਰਤੀਕੋਂ,ਬਿੰਬੋਂ ਔਰ ਉਪਮਾਓਂ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਉਪਯੋਗ ਯੂੰ ਤੋ ‘ਮੀਰ’, ‘ਨਜ਼ੀਰ’, ‘ਆਰਜ਼ੂ’, ਔਰ ‘ਫ਼ਿਰਾਕ’ ਕੇ ਯਹਾਂ ਭੀ ਮਿਲਤਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੇ ਬਾਅਦ ਉਰਦੂ ਮੇਂ ਮਜੀਦ ਅਮਜਦ, ਨਾਸਿਰ ਕਾਜ਼ਮੀ, ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਅਲਵੀ, ਬਿਮਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਸ਼ਕ ਆਦਿ ਕੇ ਸਾਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਯਤਨੋਂ ਮੇਂ ਯੇਹ ਏਕ ਰਵੱਈਏ ਕੀ ਸੂਰਤ ਮੇਂ ਨਜ਼ਰ ਆਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜਾਫ਼ਰੀ ਕਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਨਹੋਂ ਨੇ ਅਪਨੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੇ ਏਕ ਦੌਰ ਮੇਂ ਵਿਟਮੈਨ, ਨਾਜ਼ਿਮ ਹਿਕਮਤ ਔਰ ਪਾਬਲੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੇਂ ਕਵਿਤਾ ਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਸੇ ਜੋੜਨੇ ਕਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਂਖੋਂ ਮੇਂ ਜਾਨੇ-ਪਹਿਚਾਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯੋਂ ਕੇ ਰੂਪ ਮੇਂ ਸਦਾ ਜੀਤੀ-ਜਾਗਤੀ ਹੈ। ਜਾਫ਼ਰੀ ਕੀ ਕੁੱਛ ਪੰਕਤੀਆਂ ਯੂੰ ਹੈਂ:

ਧੂਏਂ ਸੇ ਕਾਲੇ ਤਵੇ ਕੀ ਚਿੰਗਾਰੀਓਂ ਕੇ ਹੋਠੋਂ ਸੇ ਹੰਸ ਰਹੇ ਹੈਂ

...

ਗਾਏ ਕੇ ਥਨ ਸੇ ਨਿਕਲਤੀ ਹੈ ਚਾਂਦੀ

...

ਇਮਲੀਓਂ ਕੇ ਪੱਤੋਂ ਪਰ ਧੂਪ ਪਰ ਸੁਖਾਤੀ ਹੈ।

...

ਚਾਵਲੋਂ ਕੇ ਦਾਨੋਂ ਪਰ ਮੁਫ਼ਲਿਸੀ ਬਰਸਤੀ ਹੈ।

ਯਹਾਂ ਯੇਹ ਕਹਿਨਾ ਭੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਫ਼ਰੀ ਕਾ ਯੇਹ ਜ਼ਮੀਨੀ ਲਹਿਜਾ, ਜੋ ਵਕਤ ਕੇ ਸਾਥ ਖ਼ੁਦ ਜਾਫ਼ਰੀ ਕੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਂ ਅਪਨਾ ਮਹੱਤਵ ਖੋ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੇ ਉਸ ਮੰਜ਼ਰਨਾਮੇ ਮੇਂ, ਜਿਸ ਕਾ ਜ਼ਿਕਰ ਊਪਰ ਕੀਆ ਹੈ, ਏਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।

ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਇਸੀ ਮੰਜ਼ਰਨਾਮੇ ਕਾ ਏਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਹੈ। ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਅਪਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੋ, ਉਸ ਕਲਾਸਕੀ ਬੋਝਲ ਭਾਸ਼ਾ, ਜਿਸ ਕੇ ਨਮੂਨੇ ਖ਼ੁਦ ਉਨ ਕੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਮੇਂ ਕਈ ਜਗਹ ਨਜ਼ਰ ਆਤੇ ਹੈਂ, ਸੇ ਅਲੱਗ ਕਰ ਕੇ, ਜੈਸੇ-

ਮਜਰੂਹ ਬਹੁਤ ਹੈਂ ਦਿਲ ਫਿਰ ਭੀ ਸ਼ਫ਼ਕਿਸਤਾਂ ਹੈ

ਯੇਹ ਬਰਗਿ-ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ-ਦੀਦਾ ਹਮਰਾਜ਼ਿ-ਬਹਾਰਾਂ ਹੈ।

ਉਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸੇ ਸੰਵਾਰਾ-ਸਜਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਨਜ਼ਮ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਰੁਬਾਈ ਔਰ ਮਸਨਵੀਓਂ ਮੇਂ ਕਈ ਰੂਪੋਂ ਮੇਂ ਬਿਖਰੀ ਹੂਈ ਦਿਖਾਈ ਦੇਤੀ ਹੈ। ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ਇਸ ਬਿਖਰਾਵ ਕੇ ਸੰਯੋਜਨ ਸੇ ਅਪਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੋ ਰਾਗਾਤਮਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀ ਹੈ। ਉਨ ਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਮੇਂ ਠੇਠ ਖੜੀ ਬੋਲੀ ਕਾ ਰਚਾਵ ਔਰ ਇਸ ਕਾ ਅਨੌਪਚਾਰਿਕ ਸਵਭਾਵ ਉਨ ਕੇ ਜ਼ੇਹਨ ਕੀ ਹੋਸ਼ਿਆਰੀ ਔਰ ਜਾਨਕਾਰੀ ਕੇ ਨਮੂਨੇ ਹੈਂ।

ਲੇਕਿਨ ਮੰਚੀਯ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਨੇ, ਉਨ ਕੀ ਜ਼ਹਾਨਤ ਸੇ ਕੁੱਛ ਅੱਛਾ ਸਲੂਕ ਨਹੀਂ ਕੀਆ। ਜੈਸੇ-ਜੈਸੇ ਵੋਹ ਮੁਸ਼ਾਇਰੋਂ ਮੇਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਤੇ ਗਏ, ਸਾਹਿੱਤਯ ਕੇ ਸੰਜੀਦਾ ਪਾਠਕੋਂ ਸੇ ਦੂਰ ਹੋਤੇ ਗਏ। ਉਨ ਕੇ ਸ਼ਬਦੋਂ ਕੀ ਵੋਹ ਚਮਕ-ਦਮਕ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਉਨ ਕੀ ਸਲੀਕੇਮੰਦੀ ਕੀ ਪਹਿਚਾਨ ਥੀ, ਊਪਰੀ ਬਨਾਵ-ਸਿੰਗਾਰ ਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕਰ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਨ ਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਮੇਂ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਭੀ ਉਨ ਕੀ ਇਸੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕੇ ਕਾਰਣ 18-19 ਵਰਸ਼ੋਂ ਕੀ ਉਮਰ ਸੇ ਆਗੇ ਨਹੀਂ ਬੜ੍ਹ ਸਕੇ। ਇਨ ਪਾਤਰੋਂ ਕੇ ਉਠਨੇ-ਬੈਠਨੇ, ਚਲਨੇ-ਫਿਰਨੇ ਔਰ ਮਿਲਨੇ-ਜੁਲਨੇ ਕੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੋਂ ਮੇਂ ਉਸ ਗੰਭੀਰਤਾ ਕੀ ਕਮੀ ਬੁਰੀ ਤਰਹ ਖਟਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ ਸੇ ਪਹਿਲੇ ਫ਼ਿਰਾਕ ਔਰ ਬਾਅਦ ਮੇਂ ਉਨ ਕੇ ਸਾਥ ਕੇ ਨਾਸਿਰ ਕਾਜ਼ਮੀ, ਇਬਨੇ ਇਨਸ਼ਾ ਔਰ ਦੂਸਰੋਂ ਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਮਹੱਤਵ ਬੜ੍ਹਾਤੀ ਹੈ। ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਕੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਕੇ ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਮੇਂ ਉਨ ਕਾ ਨਾਬਾਲਿਗ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਯੂੰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋਤਾ ਹੈ:

ਵੋਹ ਚਿਹਰਾ ਕਿਤਾਬੀ ਰਹਾ ਸਾਮਨੇ

ਬੜੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਰਹੀ।

ਮੇਰੇ ਸੀਨੇ ਪੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਨੇ ਸਰ ਰਖ ਦੀਆ

ਮੇਰੀ ਬਾਹੋਂ ਮੇਂ ਫੂਲੋਂ ਕੀ ਡਾਲੀ ਰਹੀ।

ਡਾਲੀ ਗੁਲਾਬ ਕੀ ਮੇਰੇ ਸੀਨੇ ਸੇ ਆ ਲਗੀ

ਝਟਕੇ ਕੇ ਸਾਥ ਕਾਰ ਕਾ ਰੁਕਨਾ ਗ਼ਜ਼ਬ ਹੂਆ।

ਚਾਂਦ ਨੇ ਰਾਤ ਮੁਝ ਕੋ ਜਗਾ ਕਰ ਕਹਾ

ਏਕ ਲੜਕੀ ਤੁਮਹਾਰਾ ਪਤਾ ਲੇ ਗਈ।

ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਕੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਉਨ ਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੇ ਕਰੀਬ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਆ ਹੈ, ਇਸ ਨੇ ਉਨ ਕੋ ਭੀੜ ਮੇਂ ਅਪਨਾ ਚਿਹਰਾ ਭੀ ਦੀਆ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਅਪਨੇ ਇਸ਼ਕ ਸੇ ਲੇ ਕਰ ਯੁੱਗ ਕੇ ਬੋਧ ਤਕ ਵੋਹ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੂਲਯੋਂ ਕੇ ਦਾਇਰੇ ਸੇ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਤੇ। ਵੋਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਕੇ ਦੇਖੇ ਹੂਏ ਮੰਜ਼ਰੋਂ ਕੋ ਨਏ-ਨਏ ਜ਼ਾਵੀਓਂ ਸੇ ਚਿੱਤ੍ਰਤ ਕਰਤੇ ਰਹਿਤੇ ਹੈਂ। ਉਨ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਯੁੱਗ ਕੀ ਪੇਚੀਦਗੀਓਂ ਔਰ ਵਯਕਤੀ ਔਰ ਸਮਾਜ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕੇ ਨਏ ਸਤਰੋਂ ਕਾ ਅਹਾਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਤੇ! ਵੋਹ ਦਿਲ ਔਰ ਦਿਮਾਗ਼ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਆਂਖ ਸੇ ਕਾਮ ਲੇਤੇ ਹੈਂ, ਯਹੀ ਵਜਹ ਹੈ ਅਕਸਰ ਗ਼ਜ਼ਲੋਂ ਮੇਂ ਉਨ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਔਰ ਵਿਸ਼ਯ ਆਪਸ ਮੇਨ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਕਰ ਏਕ ਇਕਾਈ ਬਨਨੇ ਕੇ ਬਜਾਏ ਏਕ-ਦੂਸਰੇ ਸੇ ਅਲੱਗ ਨਜ਼ਰ ਆਤੇ ਹੈਂ। ਵੋਹ ਸ਼ਬਦੋਂ ਕੋ ਅਨੁਭਵੋਂ ਕੀ ਹਰਾਰਤੋਂ ਸੇ ਰੌਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਤੇ, ਅਪਨੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਸੇ ਉਨਹੇਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬਨਾਤੇ ਹੈਂ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਚੰਦ ਲਫ਼ਜ਼ੋਂ ਕਾ ਇਸਤੇਮਾਲ, ਜੈਸੇ ਚਾਂਦ, ਫੂਲ, ਆਂਸੂ ਆਦਿ ਭੀ ਉਨ ਕੀ ਇਸੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈਂ।

ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਸਾਠੋਤਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈਂ। ਉਨ ਕੇ ਕੁੱਛ ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੇ ਦਾਮਨ ਮੇਂ ਨਏ ਸਿਤਾਰੇ ਟਾਂਕੇ ਹੈਂ। ਉਨ ਕੇ ਲਿਰੀਕਲ ਮਿਜ਼ਾਜ ਨੇ ਕਈ ਐਸੇ ਲਫ਼ਜ਼ੋ ਕੋ ਭੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਸਜਾਵ ਦੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਰਸੋਂ ਸੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੇ ਦਾਇਰੇ ਸੇ ਬਾਹਰ ਸਮਝੇ ਜਾਤੇ ਥੇ। ਵੋਹ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸ਼ਿਅਰੋਂ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈਂ। ਉਨ ਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲੇਂ ਬਹੁਤ ਕਮ ਕਿਸੀ ਮੂਡ ਕਾ ਦਾਇਰਾ ਬਨਤੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਕੀ ਵਜਹ ਇਜ਼ਹਾਰੋ-ਬਯਾਨ ਕੇ ਨਏ ਰੂਪਕੋਂ ਸੇ ਉਨ ਕੀ, ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੂਚੀ ਹੈ। ਵੋਹ ਨਈ-ਨਈ ਇਮੇਜਿਜ਼ ਔਰ ਉਪਮਾਓਂ ਕੀ ਖੋਜ ਮੇਂ ਇਤਨੇ ਖੋ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਜੀ ਹੂਈ ਸਾਂਸੋਂ ਕਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਭੂਲ ਜਾਤੇ ਹੈਂ।

ਸ਼ੁਹਰਤ ਕੀ ਬੁਲੰਦੀ ਭੀ ਇਕ ਪਲ ਕਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੈ

ਜਿਸ ਸ਼ਾਖ਼ ਪੇ ਬੈਠੇ ਹੋ ਵੋਹ ਟੂਟ ਭੀ ਸਕਤੀ ਹੈ।

ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕੇ ਬਾਅਦ ਕੀ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਏਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਾਮ ਹੈਂ। ਉਨਹੋਂ ਨੇ ਅਪਨੇ ਸਮਕਾਲੀਨੋਂ ਮੇਂ ਅਪਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੋ ਅਲੱਗ ਪਹਿਚਾਨ ਦੇਨੇ ਕਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕੀਆ ਹੈ। ਵੋਹ ਅਪਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਓਂ ਔਰ ਖ਼ੂਬੀਓਂ ਕੇ ਸਾਥ ਨਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈਂ।

-ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਛਾਣ ਹੀ ਲਓਗੇ

2009-06-29T18:04:00.000-07:00

ਕਿਹੜੇ ਵੇਲ਼ੇ ਰੱਬ ਚੇਤੇ ਆਇਆ

ਇਸ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਸਸਪੈਂਸ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਮੋਨਿਕਾ ਬੇਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੁੱਖਦਾਈ ਅਤੀਤ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਹੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਹੀਲੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੀਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੀਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਇਕ ਧਾਰਮਕ ਸੰਗੀਤਕ ਐਲਬਮ ‘ਏਕ ਓਂਕਾਰ’ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਬਮ ‘ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ’ ਨੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੋਨਿਕਾ ਨੇ ਇਸ ਐਲਬਮ ਲਈ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਬਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਮੌਕੇ ਉਸ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ’ਚ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਐਲਬਮ ਲਈ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਸੱਦ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਐਲਬਮ ਲਈ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਖ਼ੌਲ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਬਹੁਤ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਬਣ ਗਈ। ਮੈਂ ਗਾਉਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਉਚਾਰਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਗਾ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਗਾਇਨ ਕਲਾ ਦਾ ‘ਗੱਗਾ’ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।” ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਐਲਬਮ ਵਿਚ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ‘ਮੂਲ ਮੰਤਰ’ ਹੈ ਤੇ ‘ਪੰਜ ਪੌੜੀਆਂ’ ਵੀ ਹਨ।

ਮੋਨਿਕਾ ਬੇਦੀ ਦੇ ਇਸ ਯਤਨ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੁੱਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਕਹੋ ਨਾ ! ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ kalmistan@yahoo.co.in 'ਤੇ ਮੇਲ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਨਿਆਂ 'ਤੇ ਨਸ਼ਰ ਕਰਾਂਗੇ।

-ਸੁਰੰਗਸਾਜ਼

ਲੱਗਦੈ ਇਸ਼ਕ ਹੋ ਗਿਆ...

2009-06-23T03:42:00.000-07:00

ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਸੰਜੀਵ ਬਤਰਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ !

ਪਛਾਣਿਆ ਮੈਨੂੰ ?

2009-06-19T04:12:00.000-07:00

ਜੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸੁਰੰਗਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੋ ਖਾਂ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ?

‘ਪੰਖ’ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਉੱਡਣ ਜੋਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?

2009-06-17T23:52:00.000-07:00

ਸੰਜੇ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਪੰਖ’ ਇਕ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਨੌਜੁਆਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਬਣ ਕੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਿਲ ਟੁੰਬਵੀਂ ਹੈ। ਮਾਰਾਡੋਨਾ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਮਾਰਾਡੋਨਾ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਨੰਗੇ ਧੜ ਲੜਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਮਾਰਡੋਨਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜਿਸਮ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਅਸਰ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਜੇ ਗੁਪਤਾ ਤੇ ਸੁਦੀਪਤੋ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਕੋਂ ਹਟ ਕੇ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਰੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਮਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਮਾਉਣ ਸਮੇਂ ਮਾਰਾਡੋਨਾ ਨੂੰ ਔਖਿਆਈ ਤਾਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਜ ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂਕਣ ਸਮੇਂ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਪੰਖ’, ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੱਖੋਂ ਆਪਣੀ ਸਾਖ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਉੱਡਣ ਜੋਗਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ।

-ਸੁਰੰਗਸਾਜ਼

ਮੈਂ ਗਾਇਤਰੀ ਹਾਂ ਜਨਾਬ!

2009-06-14T00:25:00.000-07:00

ਗੱਲ ਤੁਹਾਡੀ – ਪਰ ਅਸਾਡੇ

2009-06-14T00:04:00.000-07:00

ਸ਼ਾਇਦ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਕੁਤਾਹੀ ਜਾਂ ਅਣਗਹਿਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਵੀ ਅਜੇ ਤਕ ਇਸ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣੋਂ ਝਿਜਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਕਲਮ ਕੁੱਝ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਲਿਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਰ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ‘ਸੁਰੰਗ’ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੇਗੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਾਏਗੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸੁਣਾਂਗੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਗਾਂਹ ਸੁਣਾਵਾਂਗੇ ਵੀ। ਸੱਤ ਰਵਾਇਤੀ ‘ਸੁਰਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਰੰਗਾਂ’ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ ਹੀ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਨੇ ‘ਅੱਠਵਾਂ ਸੁਰ’ ਅਤੇ ‘ਅੱਠਵਾਂ ਰੰਗ’ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕਿੱਧਰ-ਕਿੱਧਰ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਦਾ ਮੰਚ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਵੋ, ਪਰ ਉਹ ਗੱਲ ਦੂਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਪੁੱਟੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਪਰਾਂ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ।
ਇਕ ਸ਼ਰਤ
ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸ਼ਰਤ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਹਰ ਗੱਲ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਰਾਹੀਂ ਕਰੋ, ਪਰ ਕਰੋ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਜਿਹੜੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਬੋਲਦ-ਸੁਣਦੇ ਹੋ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਤੇ ਸਲੀਕੇ ਦਾ ਲੜ ਜ਼ਰੂਰ ਫੜੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ‘ਸੁਰੰਗ’ ਉੱਪਰ ਨਾਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾ ਸਰੋਜ ਖ਼ਾਨ, ਜੋ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ, ਅਦਾਕਾਰਾ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ ਤੇ ਮਕਾਊ ਵਿਚ ‘ਆਇਫਾ’ ਵਲੋਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਦਾ ਵੀ ਉਨਾ ਹੀ ਹੱਕ ਹੈ। ਹੰਸ ਰਾਜ ‘ਹੰਸ’ ਜੋ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਚੋਣ ਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ‘ਰਾਜ ਗਾਇਕ’ ਅਤੇ ‘ਪਦਮਸ਼ਿਰੀ’ ਵਜੋਂ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ, ‘ਸੁਰੰਗ’ ਮੰਚ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਨਗਰੀ ਸਾਡੀ ‘ਰੰਗ ਨਗਰੀ’ ਹੈ ਤੇ ਗੀਤਕਾਰ, ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਗਾਇਕ ਸਾਡੀ ‘ਸੁਰ ਨਗਰੀ’ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਹਨ। ‘ਸੁਰੰਗ’ ਦਾ ਮੂੰਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਗਰੀਆਂ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਰੰਗਮੰਚ ਵਾਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਨਾ ਸਮਝਣ ਕਿਉਂ ਕਿ ‘ਰੰਗ ਨਗਰੀ’ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਪਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਸੋ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਦਾ ਲਿਪਿਆ-ਪੋਚਿਆ ਮੰਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਣਾ, ਭੰਗੜਾ ਪਾਵੇ; ਜਿਸ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ, ਗੀਤ ਗਾਵੇ; ਜਿਸ ਨੇ ਨਜ਼ਮ ਸੁਣਾਉਣੀ ਹੈ, ਨਜ਼ਮ ਸੁਣਾ ਲਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਬਾਤ ਪਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਾਤ ਪਾ ਲਵੇ।

-ਸੁਰੰਗਸਾਜ਼

ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਫ਼ਾਕਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ

2009-06-12T10:27:00.000-07:00

ਮਰਹੂਮ ਜਨਾਬ ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਾਰੁਫ਼ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵੀ ਛੋਟੀ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਲਮ ਖੁੰਢੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਸ਼ਾਇਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਮ, ਇਕ ਕਲਮਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਰੁਫ਼ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਛਪਾ ਸਕਿਆ... ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਸਾਹਿਬਿ-ਕਿਤਾਬ ਬਣਨਾ ਫ਼ਾਕਿਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ‘ਸੁਰੰਗ’ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਅਧੂਰੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਪੂਰੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੀਆਂ-ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤਕਾਜ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਕੁੱਝ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਿਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਗ਼ਾਇਬ ਰਹਿਣਗੇ, ਇਸ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਅਰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਯਤਨ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਂ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਹੀਲਾ ਸੱਚੀ ਹੀ ਪਸੰਦ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਦ-ਮੁਰਾਦੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਏਨਾ ਹੀ ਬੜਾ ਹੈ।

-ਸੁਰੰਗਸਾਜ਼

1.
ਆਦਮੀ ਆਦਮੀ ਕੋ ਕਿਆ ਦੇਗਾ,
ਜੋ ਭੀ ਦੇਗਾ ਵਹੀ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇਗਾ ।

ਮੇਰਾ ਕਾਤਿਲ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮੁਨਸਿਫ਼ ਹੈ,
ਕਿਆ ਮੇਰੇ ਹੱਕ ਮੇਂ ਫੈਸਲਾ ਦੇਗਾ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੋ ਕਰੀਬ ਸੇ ਦੇਖੋ,
ਇਸਕਾ ਚੇਹਰਾ ਤੁਮਹੇਂ ਰੁਲਾ ਦੇਗਾ।

ਹਮਸੇ ਪੂਛੋ ਦੋਸਤੀ ਕਾ ਸਿਲਾ,
ਦੁਸ਼ਮਨੋਂ ਕਾ ਭੀ ਦਿਲ ਹਿਲਾ ਦੇਗਾ।

ਇਸ਼ਕ ਕਾ ਜ਼ਹਿਰ ਭੀ ਪੀ ਲੀਆ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’,
ਅਬ ਮਸੀਹਾ ਭੀ ਕਿਆ ਦਵਾ ਦੇਗਾ।
*
2.
ਆਜ ਕੇ ਦੌਰ ਮੇਂ ਐ ਦੋਸਤ ਯੇਹ ਮੰਜ਼ਿਰ ਕਿਊਂ ਹੈ,
ਜ਼ਖ਼ਮ ਹਰ ਸਰ ਪੇ, ਹਰ ਇਕ ਹਾਥ ਮੇਂ ਪੱਥਰ ਕਿਊਂ ਹੈ ।

ਜਬ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਜ਼ੱਰੇ ਮੇਂ ਤੂ ਰਹਿਤਾ ਹੈ,
ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਂ ਪਰ ਕਹੀਂ ਮਸਜਿਦ ਕਹੀਂ ਮੰਦਿਰ ਕਿਊਂ ਹੈ ।

ਅਪਨਾ ਅੰਜਾਮ ਤੋ ਮਾਲੂਮ ਹੈ ਸਬ ਕੋ ਫਿਰ ਭੀ,
ਅਪਨੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਮੇਂ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਸਿਕੰਦਰ ਕਿਊਂ ਹੈ ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਨੇ ਕੇ ਕਾਬਿਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਬ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’,
ਵਰਨਾ ਹਰ ਆਂਖ ਮੇਂ ਅਸ਼ਕੋਂ ਕਾ ਸਮੰਦਰ ਕਿਊਂ ਹੈ ।
*
3.
ਆਜ ਤੁਮਸੇ ਬਿਛੜ ਰਹਾ ਹੂੰ,
ਆਜ ਕਹਿਤਾ ਹੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲੂੰਗਾ ਤੁਮ ਸੇ।
ਤੁਮ ਮੇਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਤੀ ਰਹੋ
ਆਜ ਕਾ ਐਤਬਾਰ ਕਰਤੀ ਰਹੋ ।

ਲ਼ੋਗ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਵਕਤ ਚਲਤਾ ਹੈ,
ਔਰ ਇਨਸਾਨ ਭੀ ਬਦਲਤਾ ਹੈ ।
ਕਾਸ਼ ਰੁਕ ਜਾਏ ਵਕਤ ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ,
ਔਰ ਬਦਲੇ ਨਾ ਕੋਈ ਆਜ ਕੇ ਬਾਦ ।
ਵਕਤ ਬਦਲੇ ਯੇਹ ਦਿਲ ਨਾ ਬਦਲੇਗਾ,
ਤੁਮਸੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਭੀ ਨਾ ਟੂਟੇਗਾ ।
ਤੁਮ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਮੇਰੀ ਸਾਂਸੋਂ ਕੀ,
ਤੁਮ ਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੋ ਮੇਰੇ ਸਪਨੋਂ ਕੀ ।

ਲੋਗ ਬੁਨਤੇ ਹੈਂ ਪਿਆਰ ਕੇ ਸਪਨੇ,
ਔਰ ਸਪਨੇ ਬਿਖਰ ਭੀ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ।
ਏਕ ਏਹਸਾਸ ਹੀ ਤੋ ਹੈ ਯੇਹ ਵਫ਼ਾ,
ਔਰ ਏਹਸਾਸ ਮਰ ਭੀ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ।
*
4.
ਅਗ਼ਰ ਹਮ ਕਹੇਂ ਔਰ ਵੋਹ ਮੁਸਕਰਾ ਦੇਂ,
ਹਮ ਉਨਕੇ ਲੀਏ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ ਲੁਟਾ ਦੇਂ ।

ਹਰ ਏਕ ਮੋੜ ਪਰ ਹਮ ਗ਼ਮੋਂ ਕੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਂ,
ਚਲੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੋ ਮੌਹੱਬਤ ਬਨਾ ਦੇਂ ।

ਅਗ਼ਰ ਖ਼ੁਦ ਕੋ ਭੂਲੇ ਤੋ ਕੁੱਛ ਭੀ ਨਾ ਭੂਲੇ,
ਕਿ ਚਾਹਤ ਮੇਂ ਉਨਕੀ ਖ਼ੁਦਾ ਕੋ ਭੁਲਾ ਦੇਂ ।

ਕਭੀ ਗ਼ਮ ਕੀ ਆਂਧੀ ਜਿਨਹੇਂ ਛੂ ਨਾ ਪਾਏ,
ਵਫ਼ਾਓਂ ਕੇ ਹਮ ਵੋਹ ਨਸ਼ੇਮਨ ਬਨਾ ਦੇਂ ।

ਕਯਾਮਤ ਕੇ ਦੀਵਾਨੇ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਹਮਸੇ,
ਚਲੋ ਉਨਕੇ ਚੇਹਰੇ ਸੇ ਪਰਦਾ ਹਟਾ ਦੇਂ ।

ਸਜ਼ਾ ਦੇਂ, ਸਿਲਾ ਦੇਂ, ਬਨਾ ਦੇਂ, ਮਿਟਾ ਦੇਂ,
ਮਗਰ ਵੋਹ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਨਾ ਦੇਂ ।
*
5.
ਅਹਿਲਿ-ਉਲਫ਼ਤ ਕੇ ਹਵਾਲੋਂ ਪੇ ਹਸੀਂ ਆਤੀ ਹੈ,
ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ ਕੀ ਮਿਸਾਲੋਂ ਪੇ ਹਸੀਂ ਆਤੀ ਹੈ ।

ਜਬ ਭੀ ਤਕਮੀਲਿ-ਮੌਹੱਬਤ ਕਾ ਖ਼ਯਾਲ ਆਤਾ ਹੈ,
ਮੁਝਕੋ ਅਪਨੇ ਖ਼ਯਾਲੋਂ ਪੇ ਹਸੀਂ ਆਤੀ ਹੈ ।

ਲੋਗ ਅਪਨੇ ਲੀਏ ਔਰੋਂ ਮੇਂ ਵਫ਼ਾ ਢੂੰਡਤੇ ਹੈਂ,
ਉਨ ਵਫ਼ਾ ਢੂੰਡਨੇ ਵਾਲੋਂ ਪੇ ਹਸੀਂ ਆਤੀ ਹੈ ।

ਦੇਖਨੇ ਵਾਲੋ ਤਬੱਸੁਮ ਕੋ ਕਰਮ ਮਤ ਸਮਝੋ,
ਉਨ੍ਹੇਂ ਤੋ ਦੇਖਨੇ ਵਾਲੋਂ ਪੇ ਹਸੀਂ ਆਤੀ ਹੈ ।

ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ ਮੌਹੱਬਤ ਮੇਂ ਹਸੀਨ ਥੀ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’
ਅਬ ਤੋ ਬੀਮਾਰ ਉਜਾਲੋਂ ਪੇ ਹਸੀਂ ਆਤੀ ਹੈ ।
*
6.
ਚਰਾਗ਼ੋ-ਆਫ਼ਤਾਬ ਗੁੰਮ, ਬੜੀ ਹਸੀਨ ਰਾਤ ਥੀ,
ਸ਼ਬਾਬ ਕੀ ਨਕਾਬ ਗੁੰਮ, ਬੜੀ ਹਸੀਨ ਰਾਤ ਥੀ ।

ਮੁਝੇ ਪਿਲਾ ਰਹੇ ਥੇ ਵੋਹ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਸ਼ੰਮਾਅ ਬੁਝ ਗਈ,
ਗਿਲਾਸ ਗੁੰਮ ਸ਼ਰਾਬ ਗੁੰਮ, ਬੜੀ ਹਸੀਨ ਰਾਤ ਥੀ ।

ਲਿਖਾ ਹੂਆ ਥਾ ਜਿਸ ਕਿਤਾਬ ਮੇਂ ਕਿ ਇਸ਼ਕ ਤੋ ਹਰਾਮ ਹੈ ।
ਹੂਈ ਵਹੀ ਕਿਤਾਬ ਗੁੰਮ, ਬੜੀ ਹਸੀਨ ਰਾਤ ਥੀ ।

ਲਬੋਂ ਸੇ ਲਬ ਜੋ ਮਿਲ ਗਏ, ਲਬੋਂ ਸੇ ਲਬ ਜੋ ਸਿਲ ਗਏ ।
ਸਵਾਲ ਗੁੰਮ ਜਵਾਬ ਗੁੰਮ, ਬੜੀ ਹਸੀਨ ਰਾਤ ਥੀ ।
*
7.
ਢਲ ਗਇਆ ਆਫ਼ਤਾਬ ਐ ਸਾਕੀ,
ਲਾ ਪਿਲਾ ਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਐ ਸਾਕੀ ।

ਯਾ ਸੁਰਾਹੀ ਲਗਾ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਸੇ,
ਯਾ ਉਲਟ ਦੇ ਨਕਾਬ ਐ ਸਾਕੀ ।

ਮਯਕਦਾ ਛੋੜ ਕਰ ਕਹਾਂ ਜਾਊਂ,
ਹੈ ਜ਼ਮਾਨਾ ਖਰਾਬ ਐ ਸਾਕੀ ।

ਜਾਮ ਭਰ ਦੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰੋਂ ਕੇ,
ਯੇ ਭੀ ਹੈ ਇਕ ਸੁਆਬ ਐ ਸਾਕੀ ।

ਆਜ ਪੀਨੇ ਦੇ ਔਰ ਪੀਨੇ ਦੇ
ਕਲ ਕਰੇਂਗੇ ਹਿਸਾਬ ਐ ਸਾਕੀ ।
*
8.
ਦਿਲ ਕੇ ਦੀਵਾਰੋ-ਦਰ ਪੇ ਕਿਆ ਦੇਖਾ,
ਬਸ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਹੀ ਲਿਖਾ ਦੇਖਾ ।

ਤੇਰੀ ਆਂਖੋਂ ਮੇਂ ਹਮ ਨੇ ਕਿਆ ਦੇਖਾ,
ਕਭੀ ਕਾਤਿਲ ਕਭੀ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇਖਾ ।

ਅਪਨੀ ਸੂਰਤ ਲਗੀ ਪਯਾਰੀ ਸੀ,
ਜਬ ਕਭੀ ਹਮਨੇ ਆਈਨਾ ਦੇਖਾ ।

ਹਾਏ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੇਰੇ ਰੁਕਨੇ ਕਾ,
ਵਕਤ ਕੋ ਭੀ ਰੁਕਾ ਰੁਕਾ ਦੇਖਾ ।

ਤੇਰੇ ਜਾਨੇ ਮੇਂ ਔਰ ਆਨੇ ਮੇਂ,
ਹਮਨੇ ਸਦੀਓਂ ਕਾ ਫਾਸਲਾ ਦੇਖਾ ।

ਫਿਰ ਨਾ ਆਇਆ ਖਯਾਲ ਜੰਨਤ ਕਾ,
ਜਬ ਤੇਰੇ ਘਰ ਕਾ ਰਾਸਤਾ ਦੇਖਾ ।
*
9.
ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਵਫ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿਲਾ ਢੂੰਡ ਰਹੇ ਹੈਂ,
ਹਮ ਲੋਗ ਭੀ ਨਾਦਾਂ ਹੈਂ, ਯੇ ਕਿਆ ਢੂੰਡ ਰਹੇ ਹੈਂ

ਕੁਛ ਦੇਰ ਠਹਿਰ ਜਾਈਏ ਬੰਦਾ-ਇ-ਇਨਸਾਫ਼,
ਹਮ ਅਪਨੇ ਗੁਨਾਹੋਂ ਮੇਂ ਖ਼ਤਾ ਢੂੰਡ ਰਹੇ ਹੈਂ ।

ਯੇਹ ਭੀ ਤੋ ਸਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰਿ-ਵਫ਼ਾ ਹੂੰ,
ਕਿਊਂ ਲੋਗ ਮੌਹੱਬਤ ਕੀ ਸਜ਼ਾ ਢੂੰਡ ਰਹੇ ਹੈਂ ।

ਦੁਨੀਆ ਕੀ ਤਮੰਨਾ ਥੀ ਕਭੀ ਹਮ ਕੋ ਭੀ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’
ਅਬ ਜ਼ਖ਼ਮਿ-ਤਮੰਨਾ ਕੀ ਦਵਾ ਢੂੰਡ ਰਹੇ ਹੈਂ ।
*
10.
ਫ਼ਲਸਫ਼ਿ-ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਪੇਸ਼ ਆਏ ਸਵਾਲੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ,
ਹਮ ਪਰੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਰਹੇ ਅਪਨੇ ਖ਼ਯਾਲੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ ।

ਸ਼ੀਸ਼ਾਗਰ ਬੈਠੇ ਰਹੇ ਜ਼ਿਕਰਿ-ਮਸੀਹਾ ਲੇ ਕਰ,
ਔਰ ਹਮ ਟੂਟ ਗਏ ਕਾਂਚ ਕੇ ਪਯਾਲੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ ।

ਜਬ ਭੀ ਅੰਜਾਮਿ-ਮੌਹੱਬਤ ਨੇ ਪੁਕਾਰਾ ਖ਼ੁਦ ਕੋ,
ਵਕਤ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀ ਆਹਮ ਕੋ ਮਿਸਾਲੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ ।

ਜ਼ਿਕਰ ਜਬ ਹੋਗਾ ਮੌਹੱਬਤ ਮੇਂ ਤਬਾਹੀ ਕਾ ਕਹੀਂ,
ਯਾਦ ਹਮ ਆਏਂਗੇ ਦੁਨੀਆ ਕੋ ਹਵਾਲੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ ।
*
11.
ਗ਼ਮ ਬੜ੍ਹੇ ਆਤੇ ਹੈਂ ਕਾਤਿਲ ਕੀ ਨਿਗਾਹੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ,
ਤੁਮ ਛਿਪਾ ਲੋ ਮੁਝੇ ਐ ਦੋਸਤ, ਗੁਨਾਹੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ ।

ਅਪਨੀਂ ਨਜ਼ਰੋਂ ਮੇਂ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਨਾ ਹੋਤੇ ਕਿਓਂ ਕਰ,
ਦਿਲ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਨ ਹੈ ਮੁਖਾਲ਼ਿਫ਼ ਕੇ ਗਵਾਹੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ ।

ਹਰ ਤਰਫ਼ ਜ਼ੀਸਤ ਕੀ ਰਾਹੋਂ ਮੇਂ ਕੜੀ ਧੁਪ ਹੈ ਦੋਸਤ,
ਬਸ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਕੇ ਸਾਏ ਹੈਂ ਪਨਾਹੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ ।

ਜਿਨਕੀ ਖ਼ਾਤਿਰ ਕਭੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਉਠਾਏ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’
ਵੋਹ ਭੀ ਪੇਸ਼ ਆਏ ਹੈਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਕੇ ਸ਼ਾਹੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ ।
*
12.
ਹਮ ਤੋ ਯੂੰ ਅਪਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੇ ਮਿਲੇ,
ਅਜਨਬੀ ਜੈਸੇ ਅਜਨਬੀ ਸੇ ਮਿਲੇ ।

ਹਰ ਵਫ਼ਾ ਏਕ ਜੁਰਮ ਹੋ ਗਈ,
ਦੋਸਤ ਕੁਛ ਐਸੀ ਬੇਰੁਖੀ ਸੇ ਮਿਲੇ ।

ਫੂਲ ਹੀ ਫੂਲ ਹਮ ਨੇ ਮਾਂਗੇ ਥੇ,
ਦਾਗ਼ ਹੀ ਦਾਗ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੇ ਮਿਲੇ ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾ ਆਪ ਹਮ ਸੇ ਮਿਲਤੇ ਹੈਂ,
ਆਦਮੀ ਯੂੰ ਨਾ ਆਦਮੀ ਸੇ ਮਿਲੇ ।
*
13.
ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਗ਼ੈਰਤਿ-ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੇ ਰੋਨੇ ਨਾ ਦੀਆ,
ਵਰਨਾ ਕਿਆ ਬਾਤ ਥੀ ਕਿਸ ਬਾਤ ਨੇ ਰੋਨੇ ਨਾ ਦੀਆ ।

ਆਪ ਕਹਿਤੇ ਥੇ ਕਿ ਰੋਨੇ ਸੇ ਨਾ ਬਦਲੇਂਗੇ ਨਸੀਬ,
ਉਮਰ ਭਰ ਆਪ ਕੀ ਇਸ ਬਾਤ ਨੇ ਰੋਨੇ ਨਾ ਦੀਆ ।

ਰੋਨੇ ਵਾਲੋਂ ਸੇ ਕਹਿ ਦੋ ਉਨ ਕਾ ਭੀ ਰੋਨਾ ਰੋ ਲੇਂ,
ਜਿਨ ਕੋ ਮਜਬੂਰੀਇ-ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਰੋਨੇ ਨਾ ਦੀਆ ।

ਤੁਝ ਸੇ ਮਿਲ ਕਰ ਹਮੇਂ ਰੋਨਾ ਥਾ ਬਹੁਤ ਰੋਨਾ ਥਾ,
ਤੰਗੀਇ-ਵਕਤਿ-ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੇ ਰੋਨੇ ਨਾ ਦੀਆ ।

ਏਕ ਦੋ ਰੋਜ਼ ਕਾ ਸਦਮਾ ਹੋ ਤੋ ਰੋ ਲੇਂ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’
ਹਮ ਕੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੇ ਸਦਮਾਤ ਨੇ ਰੋਨੇ ਨਾ ਦੀਆ ।
*
14.
ਜਬ ਭੀ ਤਨਹਾਈ ਸੇ ਘਬਰਾ ਕੇ ਸਿਮਟ ਜਾਤੇ ਹੈਂ,
ਹਮ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਕੇ ਦਾਮਨ ਸੇ ਲਿਪਟ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ।

ਉਨ ਪੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਕੋ ਭੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੂਆ ਕਰਤਾ ਹੈ,
ਵੋ ਸਫ਼ੀਨੇ ਜੋ ਕਿਨਾਰੋਂ ਪੇ ਉਲਟ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ।

ਹਮ ਤੋ ਆਏ ਥੇ, ਰਹੇ ਸ਼ਾਖ ਮੇਂ ਫੂਲੋਂ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ,
ਤੁਮ ਅਗ਼ਰ ਹਾਰ ਸਮਝਤੇ ਹੋ ਤੋ ਹਟ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ।
*
15.
ਜਿਸ ਮੋੜ ਪਰ ਕੀਏ ਥੇ ਹਮ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਬਰਸੋਂ,
ਉਸ ਸੇ ਲਿਪਟ ਕੇ ਰੋਏੇ ਦੀਵਾਨਾਵਾਰ ਬਰਸੋਂ ।

ਤੁਮ ਗ਼ੁਲਸਿਤਾਂ ਸੇ ਆਏ, ਜ਼ਿਕਰਿ-ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਹੀ ਲਾਏ,
ਹਮ ਨੇ ਕਫ਼ਸ ਮੇਂ ਦੇਖੀ ਫ਼ਸਲਿ-ਬਹਾਰ ਬਰਸੋਂ ।

ਹੋਤੀ ਰਹੀ ਹੈ ਯੂੰ ਤੋ ਬਰਸਾਤ ਆਂਸੂਓਂ ਕੀ,
ਉਠਤੇ ਰਹੇ ਹੈਂ ਫਿਰ ਭੀ ਦਿਲ ਸੇ ਗੁਬਾਰ ਬਰਸੋਂ ।

ਵੋਹ ਸੰਗਿ-ਦਿਲ ਥਾ ਕੋਈ ਬੇਗਾਨਾਇ-ਵਫ਼ਾ ਥਾ,
ਕਰਤੇ ਰਹੇ ਹੈਂ ਜਿਸਕਾ ਹਮ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਬਰਸੋਂ
*
16.
ਕਿਸੀ ਰੰਜਿਸ਼ ਕੋ ਹਵਾ ਦੋ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੂੰ ਅਭੀ,
ਮੁਝ ਕੋ ਏਹਸਾਸ ਦਿਲਾ ਦੋ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੂੰ ਅਭੀ ।

ਮੇਰੇ ਰੁਕਨੇ ਸੇ ਮੇਰੀ ਸਾਂਸੇਂ ਭੀ ਰੁਕ ਜਾਏਂਗੀ,
ਫ਼ਾਸਲੇ ਔਰ ਬੜ੍ਹਾ ਦੋ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੂੰ ਅਭੀ ।

ਜ਼ਹਿਰ ਪੀਨੇ ਕੀ ਆਦਤ ਥੀ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਾਲੋ,
ਅਬ ਕੋਈ ਔਰ ਦਵਾ ਦੋ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੂੰ ਅਭੀ ।

ਚਲਤੀ ਰਾਹੋਂ ਮੇਂ ਯੂੰ ਹੀ ਆਂਖ ਲਗੀ ਹੈ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’,
ਭੀੜ ਲੋਗੋਂ ਕੀ ਹਟਾ ਦੋ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੂੰ ਅਭੀ ।
*
17.
ਕੁਛ ਤੋ ਦੁਨੀਆ ਕੀ ਇਨਾਯਾਤ ਨੇ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦੀਆ,
ਔਰ ਕੁਛ ਤਲਖ਼ੀਇ-ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਤੋੜ ਦੀਆ ।

ਹਮ ਤੋ ਸਮਝੇ ਥੇ ਕਿ ਬਰਸਾਤ ਮੇਂ ਬਰਸੇਗੀ ਸ਼ਰਾਬ,
ਆਈ ਬਰਸਾਤ ਤੋ ਬਰਸਾਤ ਨੇ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦੀਆ ।

ਦਿਲ ਤੋ ਰੋਤਾ ਰਹੇ, ਔਰ ਆਂਖ ਸੇ ਆਂਸੂ ਨਾ ਬਹੇ,
ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਐਸੀ ਰਵਾਯਾਤ ਨੇ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦੀਆ ।

ਵੋਹ ਮੇਰੇ ਹੈਂ, ਮੁਝੇ ਮਿਲ ਜਾਏਂਗੇ, ਆ ਜਾਏਂਗੇ,
ਐਸੇ ਬੇਕਾਰ ਖ਼ਯਾਲਾਤ ਨੇ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦੀਆ।

ਆਪ ਕੋ ਪਯਾਰ ਹੈ ਮੁਝ ਸੇ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੈ ਮੁਝ ਸੇ,
ਜਾਨੇ ਕਿਓਂ ਐਸੇ ਸਵਾਲਾਤ ਨੇ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦੀਆ ।
*
18.
ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਕੀ ਕੋਈ ਦਵਾ ਨਾ ਕਰੋ,
ਮੁਝ ਕੋ ਮੁਝ ਸੇ ਅਭੀ ਜੁਦਾ ਨਾ ਕਰੋ ।

ਨਾ ਖ਼ੁਦਾ ਕੋ ਖ਼ੁਦਾ ਕਹਿਨਾ ਹੈ ਤੋ ਫਿਰ,
ਡੂਬ ਜਾਓ, ਖ਼ੁਦਾ ਖ਼ੁਦਾ ਨਾ ਕਰੋ ।

ਯੇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ ਦੋਸਤੀ ਨੇ ਹਮੇਂ,
ਦੋਸਤ ਬਨ ਕਰ ਕਭੀ ਵਫ਼ਾ ਨਾ ਕਰੋ ।

ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਇਸ਼ਕ, ਯੇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ,
ਚੰਦ ਲਮਹੋਂ ਮੇਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰੋ ।

ਆਸ਼ਕੀ ਹੋ ਯਾ ਬੰਦਗੀ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’,
ਬੇਦਿਲੀ ਸੇ ਤੋ ਇਬਤਿਦਾ ਨਾ ਕਰੋ ।
*
19.
ਮੇਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਸੇ ਮੇਰੀ ਦਾਸਤਾਂ ਸੁਨੋ ਤੋ ਸਹੀ
ਯਕੀਂ ਕਰੋ ਨਾ ਕਰੋ ਮੇਹਰਬਾਂ ਸੁਨੋ ਤੋ ਸਹੀ ।

ਚਲੋ ਯੇਹ ਮਾਨ ਲੀਆ ਮੁਜਰਿਮਿ-ਮੌਹੱਬਤ ਹੈਂ,
ਹਮਾਰੇ ਜੁਰਮ ਕਾ ਹਮ ਸੇ ਬਯਾਂ ਸੁਨੋ ਤੋ ਸਹੀ।

ਬਨੋਗੇ ਦੋਸਤ ਮੇਰੇ ਤੁਮ ਭੀ ਦੁਸ਼ਮਨ ਏਕ ਦਿਨ,
ਮੇਰੀ ਹਯਾਤ ਕੀ ਆਹੋ-ਫ਼ੁਗਾਂ ਸੁਨੋ ਤੋ ਸਹੀ ।

ਲਬੋਂ ਕੋ ਸੀ ਕੇ ਜੋ ਬੈਠੇ ਹੈਂ ਬਜ਼ਮਿ-ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ,
ਕਭੀ ਤੋ ਉਨ ਕੀ ਭੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀਆਂ ਸੁਨੋ ਤੋ ਸਹੀ ।

ਕਹੋਗੇ ਵਕਤ ਕੋ ਮੁਜਰਿਮ ਭਰੀ ਬਹਾਰੋਂ ਮੇਂ,
ਜਲਾ ਥਾ ਕੈਸੇ ਮੇਰਾ ਆਸ਼ੀਆਂ ਸੁਨੋ ਤੋ ਸਹੀ ।
*
20.
ਪੱਥਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦਾ ਪੱਥਰ ਕੇ ਸਨਮ ,ਪੱਥਰ ਕੇ ਹੀ ਇਨਸਾਂ ਪਾਏ ਹੈਂ,
ਤੁਮ ਸ਼ਹਿਰਿ-ਮੌਹੱਬਤ ਕਹਿਤੇ ਹੋ, ਹਮ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕਰ ਆਏ ਹੈਂ ।

ਬੁਤਖ਼ਾਨਾ ਸਮਝਤੇ ਹੋ ਜਿਸ ਕੋ, ਪੂਛੋ ਨਾ ਵਹਾਂ ਕਿਆ ਹਾਲਤ ਹੈ,
ਹਮ ਲੋਗ ਵਹੀਂ ਸੇ ਲੌਟੇ ਹੈਂ ,ਬਸ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰੋ ਲੌਟ ਆਏ ਹੈਂ ।

ਹਮ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੈਂ ਮੁੱਦਤ ਸੇ, ਅਬ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰੇਂ ਭੀ ਤੋ ਕਹਾਂ,
ਸਹਿਰਾ ਮੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕੇ ਫੂਲ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਮੇਂ ਗ਼ਮੋਂ ਕੇ ਸਾਏ ਹੈਂ ।

ਹੋਠੋਂ ਪੇ ਤਬੱਸੁਮ ਹਲਕਾ ਸਾ, ਆਂਖੋਂ ਮੇਂ ਨਮੀ ਸੀ ਹੈ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’,
ਹਮ ਅਹਿਲਿ-ਮੌਹੱਬਤ ਪਰ ਅਕਸਰ, ਐਸੇ ਭੀ ਜ਼ਮਾਨੇ ਆਏ ਹੈਂ ।
*
21.
ਫਿਰ ਆਜ ਮੁਝੇ ਤੁਮ ਕੋ
ਬਸ ਇਤਨਾ ਬਤਾਨਾ ਹੈ,
ਹੰਸਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ
ਹੰਸਤੇ ਹੀ ਜਾਨਾ ਹੈ ।

ਮਧੂਬਨ ਹੋ ਯਾ ਗੁਲਸ਼ਨ ਹੋ
ਪਤਝੜ ਹੋ ਯਾ ਸਾਵਨ ਹੋ,
ਹਰ ਹਾਲ ਮੇਂ ਇਨਸਾਂ ਕਾ
ਇਕ ਫੂਲ ਸਾ ਜੀਵਨ ਹੋ
ਕਾਂਟੋਂ ਮੇਂ ਨਾ ਉਲਝ ਕੇ ਭੀ
ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਹੀ ਲੁਟਾਨਾ ਹੈ
ਹੰਸਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ
ਹੰਸਤੇ ਹੀ ਜਾਨਾ ਹੈ ।

ਹਰ ਪਲ ਜੋ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਏ
ਦਾਮਨ ਕੋ ਤੋ ਭਰ ਜਾਏ
ਯੇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਜੀ ਲੇਂ ਤੋ
ਤਕਦੀਰ ਸੰਵਰ ਜਾਏ
ਇਸ ਉਮਰ ਕੀ ਰਾਹੋਂ ਸੇ
ਖ਼ੁਸ਼ੀਓਂ ਕੋ ਚੁਰਾਨਾ ਹੈ
ਹੰਸਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ
ਹੰਸਤੇ ਹੀ ਜਾਨਾ ਹੈ ।

ਸਬ ਦਰਦ ਮਿਟਾ ਦੇਂ ਹਮ
ਹਰ ਗ਼ਮ ਕੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਂ ਹਮ
ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਜਿਸੇ ਜੀਨਾ
ਦੁਨੀਆ ਕੋ ਸਿਖਾ ਦੇਂ ਹਮ
ਯੇਹ ਆਜ ਤੋ ਅਪਨਾ ਹੈ
ਕਲ ਭੀ ਅਪਨਾਨਾ ਹੈ
ਹੰਸਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ
ਹੰਸਤੇ ਹੀ ਜਾਨਾ ਹੈ ।
*
22.
ਸਾਮਨੇ ਹੈ ਜੋ ਉਸੇ ਲੋਗ ਬੁਰਾ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ,
ਜਿਸ ਕੋ ਦੇਖਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਕੋ ਖ਼ੁਦਾ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੋ ਭੀ ਸਿਲਾ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਕਹਿਨੇ ਵਾਲੇ,
ਜੀਨੇ ਵਾਲੇ ਤੋ ਗੁਨਾਹੋਂ ਕੀ ਸਜ਼ਾ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ।

ਫ਼ਾਸਲੇ ਉਮਰ ਕੇ ਕੁਛ ਔਰ ਬੜ੍ਹਾ ਦੇਤੀ ਹੈ,
ਜਾਨੇ ਕਿਊਂ ਲੋਗ ਉਸੇ ਫਿਰ ਭੀ ਦਵਾ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ।

ਚੰਦ ਮਾਸੂਮ ਸੇ ਪੱਤੋਂ ਕਾ ਲਹੂ ਹੈ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’,
ਜਿਸ ਕੋ ਮਹਿਬੂਬ ਕੇ ਹਾਥੋਂ ਕੀ ਹਿਨਾ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ।
*
23.
ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਸਹਿਰ ਲੇ ਕੇ ਆ ਗਇਆ,
ਕਾਤਿਲ ਕੋ ਆਜ ਅਪਨੇ ਹੀ ਘਰ ਲੇ ਕੇ ਆ ਗਇਆ ।

ਤਾ-ਉਮਰ ਢੂੰਡਤਾ ਰਹਾ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮੈਂ ਇਸ਼ਕ ਕੀ,
ਅੰਜਾਮ ਯੇਹ ਕਿ ਗ਼ਰਦਿ-ਸਫ਼ਰ ਲੇ ਕੇ ਆ ਗਇਆ ।

ਨਸ਼ਤਰ ਹੈ ਮੇਰੇ ਹਾਥ ਮੇਂ, ਕਾਂਧੋਂ ਪੇ ਮਯਕਦਾ
ਲੋ ਮੈਂ ਇਲਾਜਿ-ਦਰਦਿ-ਜਿਗਰ ਲੇ ਕੇ ਆ ਗਇਆ ।

‘ਫ਼ਾਕਿਰ’ ਸਨਮਕਦੇ ਮੇਂ ਨਾ ਆਤਾ ਮੈਂ ਲੌਟ ਕਰ,
ਇਕ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰ ਗਇਆ ਥਾ ਇਧਰ ਲੇ ਕੇ ਆ ਗਇਆ ।
*
24.
ਸ਼ੈਖ਼ ਜੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੀ ਪੀ ਕਰ ਆਈਏ,
ਮਯ ਹੈ ਕਿਆ ਸ਼ੈਅ ਫਿਰ ਹਮੇਂ ਬਤਲਾਈਏ ।

ਆਪ ਕਿਊਂ ਹੈਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਖ਼ਫ਼ਾ,
ਆਪ ਭੀ ਦੁਸ਼ਮਨ ਮੇਰੇ ਬਨ ਜਾਈਏ ।

ਕਿਆ ਹੈ ਅੱਛਾ ਕਿਆ ਬੁਰਾ ਬੰਦਾ ਨਵਾਜ਼
ਆਪ ਸਮਝੇਂ ਤੋ ਹਮੇਂ ਸਮਝਾਈਏ ।

ਜਾਨੇ ਦੀਜੇ ਅਕਲ ਕੀ ਬਾਤੇਂ ਜਨਾਬ,
ਦਿਲ ਕੀ ਸੁਨੀਏ ਔਰ ਪੀਤੇ ਜਾਈਏ ।
*
25.
ਉਲਫ਼ਤ ਕਾ ਜਬ ਕਿਸੀ ਨੇ ਲੀਆ ਨਾਮ ਰੋ ਪੜੇ,
ਅਪਨੀ ਵਫ਼ਾ ਕਾ ਸੋਚ ਕੇ ਅੰਜਾਮ ਰੋ ਪੜੇ ।

ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਯੇਹ ਸਵਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਸੇ ਕਿਆ ਮਿਲਾ,
ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਯੇਹ ਜਵਾਬ ਕਿ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਰੋ ਪੜੇ ।

ਰਾਹਿ-ਵਫ਼ਾ ਮੇਂ ਹਮ ਕੋ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਥੀ,
ਦੋ ਗਾਮ ਹੀ ਚਲੇ ਥੇ ਕਿ ਹਰ ਗਾਮ ਰੋ ਪੜੇ ।

ਰੋਨਾ ਨਸੀਬ ਮੇਂ ਹੈ ਤੋ ਔਰੋਂ ਸੇ ਕਿਆ ਗਿਲਾ,
ਅਪਨੇ ਹੀ ਸਰ ਲੀਆ ਕੋਈ ਇਲਜ਼ਾਮ ਰੋ ਪੜੇ ।
*
26.
ਉਸ ਮੋੜ ਸੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਂ ਫਿਰ ਯੇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ,
ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਜਹਾਂ ਹਸੀਨ ਥੀ, ਹਮ ਤੁਮ ਥੇ ਅਜਨਬੀ ।

ਲੇ ਕਰ ਚਲੇ ਥੇ ਹਮ ਜਿਨ੍ਹੇਂ ਜੰਨਤ ਕੇ ਖ਼ੁਆਬ ਥੇ,
ਫੂਲੋਂ ਕੇ ਖ਼ੁਆਬ ਥੇ ਵੋਹ ਮੁਹੱਬਤ ਕੇ ਖ਼ੁਆਬ ਥੇ,
ਲੇਕਿਨ ਕਹਾਂ ਹੈ ਉਨ ਮੇਂ ਵੋਹ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਦਿਲਕਸ਼ੀ ।

ਰਹਿਤੇ ਥੇ ਹਮ ਹਸੀਨ ਖ਼ਯਾਲੋਂ ਕੀ ਭੀੜ ਮੇਂ,
ਉਲਝੇ ਹੂਏ ਹੈਂ ਆਜ ਸਵਾਲੋਂ ਕੀ ਭੀੜ ਮੇਂ,
ਆਨੇ ਲਗੀ ਹੈ ਯਾਦ ਵੋਹ ਫੁਰਸਤ ਕੀ ਹਰ ਘੜੀ ।

ਸ਼ਾਇਦ ਯੇਹ ਵਕਤ ਹਮਸੇ ਕੋਈ ਚਾਲ ਚਲ ਗਇਆ,
ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਫ਼ਾ ਕਾ ਔਰ ਹੀ ਰੰਗੋਂ ਮੇਂ ਢਲ ਗਇਆ,
ਅਸ਼ਕੋਂ ਕੀ ਚਾਂਦਨੀ ਸੇ ਥੀ ਬੇਹਤਰ ਵੋਹ ਧੂਪ ਹੀ ।
*
27.
ਯੇਹ ਦੌਲਤ ਭੀ ਲੇ ਲੋ, ਯੇਹ ਸ਼ੋਹਰਤ ਭੀ ਲੇ ਲੋ,
ਭਲੇ ਛੀਨ ਲੋ ਮੁਝ ਸੇ ਮੇਰੀ ਜਵਾਨੀ,
ਮਗਰ ਮੁਝ ਕੋ ਲੌਟਾ ਦੋ ਬਚਪਨ ਕਾ ਸਾਵਨ,
ਵੋਹ ਕਾਗਜ਼ ਕੀ ਕਸ਼ਤੀ, ਵੋਹ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਾ ਪਾਨੀ ।

ਮੁਹੱਲੇ ਕੀ ਸਬ ਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਪੁਰਾਨੀ,
ਵੋਹ ਬੁਢੀਆ ਜਿਸੇ ਬੱਚੇ ਕਹਿਤੇ ਥੇ ਨਾਨੀ,
ਵੋਹ ਨਾਨੀ ਕੀ ਬਾਤੋਂ ਮੇਂ ਪਰੀਓਂ ਕਾ ਡੇਰਾ
ਵੋਹ ਚੇਹਰੇ ਕੀ ਝੁਰੀਓਂ ਮੇਂ ਸਦੀਓਂ ਕਾ ਫੇਰਾ,
ਭੁਲਾਏ ਨਹੀਂ ਭੂਲ ਸਕਤਾ ਹੈ ਕੋਈ,
ਵੋਹ ਛੋਟੀ ਸੀ ਰਾਤੇਂ, ਵੋਹ ਲੰਬੀ ਕਹਾਨੀ ।

ਕੜੀ ਧੁਪ ਮੇਂ ਅਪਨੇ ਘਰ ਸੇ ਨਿਕਲਨਾ,
ਵੋਹ ਚਿੜੀਆ, ਵੋਹ ਬੁਲਬੁਲ, ਵੋਹ ਤਿਤਲੀ ਪਕੜਨਾ
ਵੋਹ ਗੁਡੀਆ ਕੀ ਸ਼ਾਦੀ ਮੇਂ ਲੜਨਾ ਝਗੜਨਾ,
ਵੋਹ ਝੂਲੋਂ ਸੇ ਗਿਰਨਾ, ਵੋਹ ਗਿਰ ਕੇ ਸੰਭਲਨਾ,
ਵੋਹ ਪੀਤਲ ਕੇ ਛੱਲੋਂ ਕੇ ਪਯਾਰੇ ਸੇ ਤੋਹਫੇ,
ਵੋਹ ਟੂਟੀ ਹੂਈ ਚੂੜੀਓਂ ਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ।

ਕਭੀ ਰੇਤ ਕੇ ਊਂਚੇ ਟੀਲੋਂ ਪੇ ਜਾਨਾ,
ਘਰੌਂਦੇ ਬਨਾਨਾ ਬਨਾ ਕੇ ਮਿਟਾਨਾ,
ਵੋਹ ਮਾਸੂਮ ਚਾਹਤ ਕੀ ਤਸਵੀਰ ਅਪਨੀ,
ਵੋਹ ਖ਼ੁਆਬੋਂ-ਖ਼ਯਾਲੋਂ ਕੀ ਜਾਗੀਰ ਅਪਨੀ
ਨਾ ਦੁਨੀਆ ਕਾ ਗ਼ਮ ਥਾ ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੋਂ ਕੇ ਬੰਧਨ,
ਬੜੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਥੀ ਵੋਹ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ ।
*
28.
ਯੇਹ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਯੇਹ ਸਪਨੇ ਯੇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਯੇਹ ਧਾਗੇ,
ਕਿਸੇ ਕਿਆ ਖ਼ਬਰ ਹੈ ਕਹਾਂ ਟੂਟ ਜਾਏਂ ।
ਮੁਹੱਬਤ ਕੇ ਦਰੀਆ ਮੇਂ ਤਿਨਕੇ ਵਫ਼ਾ ਕੇ
ਨਾ ਜਾਨੇ ਯੇਹ ਕਿਸ ਮੋੜ ਪਰ ਡੂਬ ਜਾਏਂ ।
ਅਜਬ ਦਿਲ ਕੀ ਬਸਤੀ ਅਜਬ ਦਿਲ ਕੀ ਵਾਦੀ,
ਹਰ ਏਕ ਮੋੜ ਮੌਸਮ ਨਈ ਖ਼ਵਾਹਿਸ਼ੋਂ ਕਾ,
ਲਗਾਏ ਹੈਂ ਹਮ ਨੇ ਭੀ ਸਪਨੋਂ ਕੇ ਪੌਦੇ
ਮਗਰ ਕਿਆ ਭਰੋਸਾ ਯਹਾਂ ਬਾਰਿਸ਼ੋਂ ਕਾ ।
ਮੁਰਾਦੋਂ ਕੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕੇ ਸਪਨੋਂ ਮੇਂ ਖੋਏ,
ਮੁਹੱਬਤ ਕੀ ਰਾਹੋਂ ਪੇ ਹਮ ਚਲ ਪੜੇ ਥੇ,
ਜ਼ਰਾ ਦੂਰ ਚਲ ਕੇ ਜਬ ਆਂਖੇਂ ਖੁਲੀ ਤੋ,
ਕੜੀ ਧੁਪ ਮੇਂ ਹਮ ਅਕੇਲੇ ਖੜੇ ਥੇ ।
ਜਿਨ੍ਹੇ ਦਿਲ ਸੇ ਚਾਹਾ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਦਿਲ ਸੇ ਪੂਜਾ,
ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹੈਂ ਵਹੀ ਅਜਨਬੀ ਸੇ,
ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ ਯੇਹ ਸਦੀਓਂ ਪੁਰਾਨੀ,
ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੇ ।
*
29.
ਜ਼ਖ਼ਮ ਜੋ ਆਪ ਕੀ ਇਨਾਇਤ ਹੈ
ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕੋ ਕਿਆ ਨਾਮ ਦੇਂ ਹਮ,
ਪਯਾਰ ਦੀਵਾਰ ਬਨ ਕੇ ਰਹਿ ਗਇਆ ਹੈ
ਇਸ ਕਹਾਨੀ ਕੋ ਕਿਆ ਨਾਮ ਦੇਂ ਹਮ ।

ਆਪ ਇਲਜ਼ਾਮ ਧਰ ਗਏ ਹਮ ਪਰ
ਏਕ ਏਹਸਾਨ ਕਰ ਗਏ ਹਮ ਪਰ,
ਆਪ ਕੀ ਯੇਹ ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਹੈ
ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਕੋ ਕਿਆ ਨਾਮ ਦੇਂ ਹਮ ।

ਆਪ ਕੋ ਯੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਮਝਾ
ਧੂਪ ਕੋ ਹਮ ਨੇ ਚਾਂਦਨੀ ਸਮਝਾ
ਭੂਲ ਹੀ ਭੂਲ ਜਿਸ ਕੀ ਆਦਤ ਹੈ
ਇਕ ਜਵਾਨੀ ਕੋ ਕਿਆ ਨਾਮ ਦੇਂ ਹਮ ।

ਰਾਤ ਸਪਨਾ ਬਹਾਰ ਕਾ ਦੇਖਾ
ਦਿਨ ਹੂਆ ਤੋ ਗੁਬਾਰ ਸਾ ਦੇਖਾ
ਬੇਵਫ਼ਾ ਵਕਤ ਬੇਜ਼ੁਬਾਂ ਨਿਕਲਾ
ਬੇਜ਼ੁਬਾਨੀ ਕੋ ਕਿਆ ਨਾਮ ਦੇਂ ਹਮ ।
*
30.
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਝ ਕੋ ਜੀਆ ਹੈ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ,
ਜ਼ਹਿਰ ਖ਼ੁਦ ਮੈਨੇ ਪੀਆ ਹੈ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ।

ਮੈਨੇ ਮੁਜਰਿਮ ਕੋ ਭੀ ਮੁਜਰਿਮ ਨਾ ਕਹਾ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ,
ਬਸ ਯਹੀ ਜੁਰਮ ਕੀਆ ਹੈ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ।

ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਮੇਂ ਲਿਖੇ ਥੇ ਯੇਹ ਉਨ੍ਹੀ ਕੇ ਆਂਸੂ,
ਦਿਲ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੋਂ ਕੋ ਸੀਆ ਹੈ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ।

ਅਬ ਗਿਰੇ ਸੰਗ ਕਿ ਸ਼ੀਸ਼ੋਂ ਕੀ ਹੋ ਬਾਰਿਸ਼ ‘ਫ਼ਾਕਿਰ’
ਅਬ ਕਫ਼ਨ ਓੜ ਲੀਆ ਹੈ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ।
*
31.
ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਹੈ ਨਾ ਰਕੀਬ ਹੈ,
ਤੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਤਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ ।

ਵੋਹ ਜੋ ਇਸ਼ਕ ਥਾ ਵੋਹ ਜਨੂੰਨ ਥਾ,
ਯੇਹ ਜੋ ਹਿਜਰ ਹੈ ਯੇਹ ਨਸੀਬ ਹੈ ।

ਯਹਾਂ ਕਿਸ ਕਾ ਚੇਹਰਾ ਪੜ੍ਹਾ ਕਰੂੰ,
ਯਹਾਂ ਕੌਨ ਇਤਨਾ ਕਰੀਬ ਹੈ ।

ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਹੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਥ ਚਲ,
ਯਹਾਂ ਸਬ ਕੇ ਸਰ ਪਰ ਸਲੀਬ ਹੈ ।

***

ਅੱਠਵਾਂ ਸੁਰ - ਅੱਠਵਾਂ ਰੰਗ

2009-04-23T10:33:00.000-07:00

ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਫਾ ਮੱਲਿਆ ਹੈ, ਸੋਚੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਣਜਾਣਪੁਣੇ ਵਿਚ ਇਹ ‘ਡੱਕਾ’ ਲੈ ਤਾਂ ਲਿਆ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਿਭ ਵੀ ਸਕਾਂਗੇ ਜਾਂ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗੇ? ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਤਾਂ ਦੱਸ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਗੁਪਤ ਰਾਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ‘ਸੁਰ’ ਤੇ ‘ਰੰਗ’ ਦਾ ਮੇਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਂਝ ਅੱਜ ਦੇ ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਗੁੱਝੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੀਝ ਹੀ ਇਸ ਸੁਰੰਗਸਾਜ਼ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਦੇਖੀਏ ਇਹ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ! ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ‘ਸੁਰੰਗ’ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਚ ਸਮਝਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਣ। ਅਸੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੁੰਗਾਰਾ ਤੁਸੀਂ ਭਰਨਾ ਹੈ ‘ਸੁਰਾਂ’ ਵਾਲਿਓ, ‘ਰੰਗਾਂ’ ਵਾਲਿਓ।

-ਸੁਰੰਗਸਾਜ਼